ガリア戦記 第6巻

出典: フリー教科書『ウィキブックス(Wikibooks)』

ガリア戦記Blue square C.PNGBlue square O.PNGBlue square M.PNGBlue square M.PNGBlue square E.PNGBlue square N.PNGBlue square T.PNGBlue square A.PNGBlue square R.PNGBlue square I.PNGBlue square O.PNGBlue square R.PNGBlue square V.PNGBlue square M.PNGSolid blue.svgBlue square B.PNGBlue square E.PNGBlue square L.PNGBlue square L.PNGBlue square I.PNGSolid blue.svgBlue square G.PNGBlue square A.PNGBlue square L.PNGBlue square L.PNGBlue square I.PNGBlue square C.PNGBlue square I.PNG

          Blue square L.PNGBlue square I.PNGBlue square B.PNGBlue square E.PNGBlue square R.PNGSolid blue.svgBlue square S.PNGBlue square E.PNGBlue square X.PNGBlue square T.PNGBlue square V.PNGBlue square S.PNG

ガリア戦記 第6巻の情勢図(BC53年)。
黄色の領域がローマ領。桃色が同盟部族領。
ガリア戦記 第6巻 目次

ガリア北部の平定:
第二次ゲルマニア遠征:
ガリア人の社会と風習について:
ゲルマニアの風習と自然について:
対エブロネス族追討戦(1):
スガンブリ族のアドゥアトゥカ攻略戦:
対エブロネス族追討戦(2):


01節 | 02節 | 03節 | 04節 | 05節 | 06節 | 07節 | 08節
09節 | 10節
11節 | 12節 | 13節 | 14節 | 15節 | 16節 | 17節 | 18節 | 19節 | 20節
21節 | 22節 | 23節 | 24節 | 25節 | 26節 | 27節 | 28節
29節 | 30節 | 31節 | 32節 | 33節 | 34節
35節 | 36節 | 37節 | 38節 | 39節 | 40節 | 41節 | 42節
43節 | 44節
脚注
参考リンク



[編集] ガリア北部の平定

[編集] 1節

カエサルがポンペイウスの助けにより新兵を徴募する

  • ① Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans
    • 多くの理由から、カエサルは、ガリアのより大きな動乱を予期しており、
  • per M.(Marcum) Silanum, C.(Gaium) Antistium Reginum, Titum Sextium legatos
    • 総督副官レガトゥスのマルクス・スィラヌス、ガイウス・アンティスティウス・レギヌス、ティトゥス・セクスティウスを介して
グナエウス・ポンペイウスの胸像。カエサルおよびマルクス・クラッススとともに三頭政治を行ない、共和政末期のローマを支配した。この巻の年にクラッススが戦死し、ポンペイウスに嫁いでいたカエサルの娘ユリアが前年に病没、三頭政治は瓦解して、やがて内戦へ向かう。
  • dilectum habere instituit;
    • (兵士の)徴集を行なうことを決めた。
  • ② simul ab Cn.(Gnaeo) Pompeio proconsule petit,
  • quoniam ipse ad urbem
    • (ポンペイウス)自身は都(=ローマ市)の辺りに、
  • cum imperio rei publicae causa remaneret,
    • 軍隊司令権インペリウムを伴って、公務のために留まっていたのだが、
  • quos ex Cisalpina Gallia consulis sacramento rogavisset,
    • ガリア・キサルピナの内から、執政官コンスルのための宣誓を求めた者たちに、
      (訳注:徴集された新兵たちは執政官に宣誓する慣行があったようである。)
  • ad signa convenire et ad se proficisci iuberet,
    • 軍旗のもとに集まって、自分(=カエサル)のところへ進発することを命じるようにと。
  • ③ magni interesse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliae existimans
    • ガリアの世評に対して、これから後の時期にさえも、(カエサルが)大いに重要であると考えていたのは、
  • tantas videri Italiae facultates ut,
    • イタリアの(動員)能力が以下のように見えるということである。
      (訳注:Italiaという語は多義的でさまざまに解釈できるが、本書ではガリア・キサルピナを指すことが多い。)
  • si quid esset in bello detrimenti acceptum,
    • もし、戦争で何がしかの(兵員の)損害を受けたとしても、
  • non modo id brevi tempore sarciri,
    • それが短い期間で繕われるだけでなく、
  • sed etiam maioribus augeri copiis posset.
    • より多く軍勢が増されることができる(とガリアに見えることが重要であるとカエサルは考えたのである)。
  • ④ Quod cum Pompeius et rei publicae et amicitiae tribuisset,
    • そのことを、ポンペイウスは公儀(=ローマ国家)のためにも(三頭政治の)友情のためにも認めたので、
  • celeriter confecto per suos dilectu
    • (カエサルの)配下たちを介して速やかに徴集が成し遂げられて
  • tribus ante exactam hiemem et constitutis et adductis legionibus
    • 冬が過ぎ去る前に、3個軍団が組織されて、もたらされた。
  • duplicatoque earum cohortium numero, quas cum Q.(Quinto) Titurio amiserat,
  • et celeritate et copiis docuit,
    • (徴兵の)迅速さと軍勢(の多さ)が示したのは、
  • quid populi Romani disciplina atque opes possent.
    • ローマ人民がいかに教練と兵力で有力であるかということである。

[編集] 2節

ガリア北部の不穏な情勢

  • ① Interfecto Indutiomaro, ut docuimus,
  • ad eius propinquos a Treveris imperium defertur.
    • トレウェリ族の者たちにより彼の縁者たちへ支配権がもたらされた。
  • Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam polliceri non desistunt.
    • 彼らは隣接するゲルマニア人たちをそそのかすこと、および金銭を約束することをやめなかった。
  • Cum ab proximis impetrare non possent, ulteriores temptant.
    • たとえ隣人たちによって(盟約を)成し遂げることができなくても、より向こう側の者たちに試みた。
  • ② Inventis nonnullis civitatibus
    • 少なからぬ諸部族を見出して
  • iure iurando inter se confirmant obsidibusque de pecunia cavent:
    • 互いに誓約し合って(支持を)固めて、金銭(の保証)のために人質たちを提供した。
  • Ambiorigem sibi societate et foedere adiungunt.
  • ③ Quibus rebus cognitis Caesar,
    • それらの事情を知るや、カエサルは、
  • cum undique bellum parari videret,
    • 至る所で戦争が準備されていることを見たので、
  • Nervios, Aduatucos ac Menapios adiunctis
  • Cisrhenanis omnibus Germanis esse in armis,
    • レヌス(=ライン川)のこちら側のすべてのゲルマニア人たちが武装していて、
  • Senones ad imperatum non venire
  • et cum Carnutibus finitimisque civitatibus consilia communicare,
    • カルヌテス族および隣接する諸部族とともに謀計を共有しており、
  • a Treveris Germanos crebris legationibus sollicitari,
    • トレウェリ族によってゲルマニア人たちがたびたび使節団によってそそのかされていたので、
  • maturius sibi de bello cogitandum putavit.
    • (カエサルは)自分にとって(例年)より早めに戦争を計画するべきだと見なした。

[編集] 3節

ネルウィイ族を降し、ガリアの領袖たちを召集する

  • ① Itaque nondum hieme confecta
    • (カエサルは)こうして、まだ冬が終わらないうちに、
  • proximis quattuor coactis legionibus
    • 近隣の4個軍団を集めて、
  • de improviso in fines Nerviorum contendit
  • ② et, priusquam illi aut convenire aut profugere possent,
    • そして、彼ら(の軍勢)が集結したり、あるいは逃亡したりできるより前に、
  • magno pecoris atque hominum numero capto
    • 家畜たちおよび人間たちの多数を捕らえて、
  • atque ea praeda militibus concessa vastatisque agris
    • それらの戦利品を兵士たちに譲り、耕地を荒らして、
  • in deditionem venire atque obsides sibi dare coegit.
    • (ネルウィイ族に、ローマ勢へ)降伏すること、さらに人質たちを自分(カエサル)に供出することを強いた。
  • ③ Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones reduxit.
    • その戦役は速やかに成し遂げられたので、再び諸軍団を冬営に連れ戻した。
  • ガリアの領袖たちの会合
  • ④ Concilio Galliae primo vere, ut instituerat, indicto,
    • ガリアの(領袖たちの)会合を、定めていたように春の初めに通告した。
  • cum reliqui praeter Senones, Carnutes Treverosque venissent,
    • セノネス族カルヌテス族トレウェリ族を除いて、ほかの者たちは(会合に)現われた。
      (訳注:ガリア北部では、このほかエブロネス族とメナピイ族が参加していないはずである。)
  • initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus,
    • これら(3部族の不参加)は戦争と背反の始まりであると思われて、
  • ut omnia postponere videretur,
    • (他の)すべて(の事柄)を後回しにすることと見なされたので、
  • concilium Lutetiam Parisiorum transfert.
    • 会合をパリスィイ族の(城市である)ルテティアに移した。
      (訳注:ルテティア Lutetia は、写本によってはルテキア Lutecia とも表記されている。
      ラテン語では Lutetia Parisiorum「パリスィイ族の泥土」と呼ばれ、現在のパリ市である。
      ストラボンなどによればケルト語でルコテキア Lukotekia と呼ばれていたらしい。)
ルテティア周辺の地図(18世紀頃)
  • ⑤ Confines erant hi Senonibus
    • これら(パリスィイ族)はセノネス族に隣接していて、
  • civitatemque patrum memoria coniunxerant,
    • 父祖の伝承では(一つの)部族として結びついていた。
  • sed ab hoc consilio afuisse existimabantur.
    • しかし(パリスィイ族は)これらの謀計には関与していないと考えられた。
  • ⑥ Hac re pro suggestu pronuntiata
    • (カエサルは)この事を演壇の前で演説するや、
  • eodem die cum legionibus in Senones proficiscitur
    • 同日に諸軍団とともにセノネス族のところに出発して、
  • magnisque itineribus eo pervenit.
    • 強行軍でもってそこに到着した。

[編集] 4節

アッコの造反、セノネス族とカルヌテス族を降す

  • ① Cognito eius adventu Acco,
    • 彼(カエサル)の到来を知って、(セノネス族の)アッコは、
  • qui princeps eius consilii fuerat,
    • その者はその謀計の首謀者であったが、
  • iubet in oppida multitudinem convenire.
    • 大勢の者に諸城市に集結することを命じた。
  • Conantibus, priusquam id effici posset, adesse Romanos nuntiatur.
    • それが遂行され得るより前に、ローマ人が近づいていることが、企てている者たちに報告された。
  • ② Necessario sententia desistunt
    • (セノネス族は)やむを得ずに(カエサルへの造反の)意図を捨てて、
  • legatosque deprecandi causa ad Caesarem mittunt:
    • (和平を)嘆願することのために、使節たちをカエサルのところへ遣わして、
  • adeunt per Haeduos, quorum antiquitus erat in fide civitas.
    • 昔から(ローマ人民に対する)信義にあったハエドゥイ族を介して請い求めた。
      (訳注:この部分は、セノネス族がハエドゥイ族の庇護下にあったように訳されることも多いが、
      第5巻54節における両部族とローマ人の関係の記述を考慮して、上のように訳した[1]。)
  • ③ Libenter Caesar petentibus Haeduis dat veniam excusationemque accipit,
    • ハエドゥイ族の嘆願により、カエサルは喜んで(セノネス族に)許しを与え、弁明を受け入れた。
  • quod aestivum tempus instantis belli,
    • というのは、夏の時期は切迫している(エブロネス族らとの)戦争の(ための)ものであり、
  • non quaestionis esse arbitrabatur.
    • (造反者に対する)審問の(ための)ものではないと思われたからである。
      (訳注:エブロネス族との戦争が終わった後に、造反者への審問が行なわれることになる。44節参照。)
  • ④ Obsidibus imperatis centum hos Haeduis custodiendos tradit.
    • 100人の人質(の供出)を命令して、彼らをハエドゥイ族の監視役たちに委ねた。
  • ⑤ Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt
    • ちょうどそこに、カルヌテス族が使節たちと人質たちを遣わして、
  • usi deprecatoribus Remis, quorum erant in clientela:
    • (カルヌテス族が)保護を受ける関係にあったレミ族を仲裁者として利用して、
  • eadem ferunt responsa.
    • (セノネス族のときと)同じ回答を獲得した。
  • ⑥ Peragit concilium Caesar
    • カエサルは(ガリアの領袖たちの)会合を済ませて、
  • equitesque imperat civitatibus.
    • 騎兵たち(の供出)を諸部族に命令した。

[編集] 5節

アンビオリクスへの策を練り、メナピイ族へ向かう

  • ① Hac parte Galliae pacata
    • ガリアのこの方面が平定されたので、
    • (訳注:前節でセノネス族とカルヌテス族がカエサルに降伏したことを指す。)
  • totus et mente et animo in bellum Treverorum et Ambiorigis insistit.
  • ② Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet,
  • ne quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat.
    • 彼の激しやすさから、あるいは彼が招来した反感から、何らかの部族の動乱が起こらないようにである。
      (訳注:第5巻54節で前述のように、彼はカエサルにより王とされていたが、造反勢力により追放された。
      前節でアッコら造反勢力がカエサルに降ったので、王位に戻されたために、反感をかったのであろう。)
  • ③ His rebus constitutis,
    • これらの事が確立されたが、
  • quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio non esse concertaturum,
    • (カエサルは)アンビオリクスが戦闘で争うつもりではないことが確実と見なしたので、
      (訳注:habeo ~ pro explorato;~を確実と見なす)
  • reliqua eius consilia animo circumspiciebat.
    • 彼(アンビオリクス)のほかの計略に思いをめぐらせた。
復元されたメナピイ族の住居(再掲)

メナピイ族

  • ④ Erant Menapii propinqui Eburonum finibus,
  • perpetuis paludibus silvisque muniti,
    • 絶え間ない沼地と森林に守られており、
  • qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem legatos numquam miserant.
    • 彼らはガリアのうちでカエサルへ和平についての使節たちを決して遣わさなかった唯一の者たちであった。
  • Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat;
    • (カエサルは)アンビオリクスが彼らのもとで厚遇されていることを知ったし、
  • item per Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat.
    • 同様にトレウェリ族を通じてゲルマニア人と友好関係になったことも認識した。
  • ⑤ Haec prius illi detrahenda auxilia existimabat, quam ipsum bello lacesseret,
    • これらの支援は(アンビオリクス)自身に戦争で挑みかかるより前に彼から引き離されるべきだと考えた。
  • ne desperata salute aut se in Menapios abderet,
    • (アンビオリクスが)身の安全に絶望して、メナピイ族のところに身を隠したりしないように、
  • aut cum Transrhenanis congredi cogeretur.
    • あるいはレヌス(ライン川)の向こう側の者たちと合同することに駆り立てられないようにである。
  • ⑥ Hoc inito consilio
    • この計略を決意すると、
  • totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros mittit
    • すべての軍隊の輜重を、トレウェリ族(の領土)にいるラビエヌスのところへ送り、
  • duasque legiones ad eum proficisci iubet;
    • 2個軍団に彼のところへ出発することを命じた。
  • ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios proficiscitur.
    • (カエサル)自身は軽装の5個軍団とともにメナピイ族のところに出発した。
  • ⑦ Illi nulla coacta manu
    • あの者らは、何ら手勢を集めず、
  • loci praesidio freti in silvas paludesque confugiunt
    • 地勢の要害を信頼して、森林や沼地に避難して、
  • suaque eodem conferunt.
    • 自分たちの家財を同じところに運び集めた。

[編集] 6節

メナピイ族を降す

  • ① Caesar partitis copiis cum C.(Gaio) Fabio legato et M.(Marco) Crasso quaestore
  • celeriterque effectis pontibus adit tripertito,
    • 速やかに橋梁を造って、三方面から(メナピイ族の領土に)接近して、
      (訳注:橋梁は軽装の軍団兵が沼地を渡るためのものなので、丸太道のようなものであろうか。)
  • aedificia vicosque incendit,
    • 建物や村々を焼き打ちして、
  • magno pecoris atque hominum numero potitur.
    • 家畜や人間の多数を(戦利品として)獲得した。
  • ② Quibus rebus coacti
    • そのような事態に強いられて、
  • Menapii legatos ad eum pacis petendae causa mittunt.
    • メナピイ族は和平を求めるための使節たちを彼(カエサル)のところへ遣わした。
  • ③ Ille obsidibus acceptis
    • 彼(カエサル)は人質たちを受け取って、
  • hostium se habiturum numero confirmat, si aut Ambiorigem aut eius legatos finibus suis recepissent.
    • もしアンビオリクスか彼の使節を自領に迎え入れたら、自分は(メナピイ族を)敵として見なすだろうと断言した。
      (訳注:属格の名詞 + numero;~として)
  • His confirmatis rebus
    • これらの事柄を確立すると、
  • Commium Atrebatem cum equitatu custodis loco in Menapiis relinquit;
    • アトレバテス族であるコンミウス騎兵隊とともに、見張り役として、メナピイ族のところに残して、
      (訳注:コンミウスは、カエサルがアトレバテス族の王にすえて、ブリタンニア遠征の先導役として遣わし、
      カッスィウェッラウヌスの降伏の仲介を果たしていた。第4巻21節・27節や第5巻22節などを参照。)
  • ipse in Treveros proficiscitur.

[編集] 7節

トレウェリ族の城砦跡(再掲)

トレウェリ族の開戦準備、ラビエヌスの計略

  • ① Dum haec a Caesare geruntur,
    • これらがカエサルによって遂行されている間に、
  • Treveri magnis coactis peditatus equitatusque copiis
  • Labienum cum una legione, quae in eorum finibus hiemaverat, adoriri parabant,
    • 彼らの領土において越冬していた1個軍団とともにラビエヌスを、襲撃することを準備していた。
  • ② iamque ab eo non longius bidui via aberant,
    • すでに、そこ(=ラビエヌスの冬営)から2日間の道のりより遠く離れていなかったが、
  • cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt.
    • そのときに、カエサルが派遣した2個軍団が到着したことを知った。
      (訳注:5節で既述のように、カエサルはラビエヌスのところへ全軍の輜重と2個軍団を派遣していた。
      こうして、ラビエヌスはローマ全軍の輜重と3個軍団を任されることになった。)
  • ③ Positis castris a milibus passuum XV(quindecim)
    • (トレウェリ勢は、ラビエヌスの冬営から)15ローママイル(約22km)のところに陣営(=野営)を設置して、
  • auxilia Germanorum exspectare constituunt.
  • ④ Labienus hostium cognito consilio
    • ラビエヌスは敵勢の計略を知って、
  • sperans temeritate eorum fore aliquam dimicandi facultatem,
    • 彼らの軽率さにより何らかの争闘する機会が生ずるであろうと期待して、
  • praesidio V(quinque) cohortium impedimentis relicto
  • cum XXV(viginti quinque) cohortibus magnoque equitatu contra hostem proficiscitur
    • 25個歩兵大隊および騎兵隊の多くとともに、敵に対抗して出発して、
  • et mille passuum intermisso spatio castra communit.
    • (敵から)1ローママイル(約1.5km)の間隔を置いて、陣営(=野営)を固めた。
  • ⑤ Erat inter Labienum atque hostem difficili transitu flumen ripisque praeruptis.
    • ラビエヌスと敵の間には、渡るのが困難な川と切り立った岸があった。
  • Hoc neque ipse transire habebat in animo
    • これを(ラビエヌス)自身は渡河するつもりではなかったし、
      (訳注:~ habeo in animo;~するつもりである)
  • neque hostes transituros existimabat.
    • 敵勢も渡河して来るだろうとは(ラビエヌスは)考えていなかった。
  • ⑥ Augebatur auxiliorum cotidie spes.
    • (トレウェリ勢にとって、ゲルマニア人の)援軍の期待は日ごとに増されるばかりであった。
  • Loquitur in consilio palam,
    • (ラビエヌスは)会議において公然と(以下のように)話した。
  • quoniam Germani adpropinquare dicantur,
    • ゲルマニア人(の軍勢)が近づいていることが言われているので、
  • sese suas exercitusque fortunas in dubium non devocaturum
    • 自分は自らと軍隊の命運を不確実さの中に引きずり込まないであろうし、
  • et postero die prima luce castra moturum.
    • 翌日の夜明けには陣営を引き払うであろう。
  • ⑦ Celeriter haec ad hostes deferuntur,
    • これ(=ラビエヌスの発言)は速やかに敵勢のところへ報じられた。
  • ut ex magno Gallorum equitum numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat.
    • (ローマ側)ガリア人騎兵の多数のうち、若干名が(敵側)ガリア人の境遇を想う気質に駆られたがゆえである。
  • ⑧ Labienus noctu tribunis militum primisque ordinibus convocatis,
    • ラビエヌスは夜間に軍団次官たちと上級百人隊長たちを召集して、
      (訳注:1個軍団当たりの軍団次官は計6名、上級百人隊長も計6名が定員である。)
  • quid sui sit consilii proponit
    • 自分の計略がいかなるものであるかを呈示して、
  • et, quo facilius hostibus timoris det suspicionem,
    • それ(計略)によって、たやすく敵勢に(ローマ勢の)恐怖心という推測を起こすものであること(を示し)、
  • maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani fert consuetudo
    • ローマ人民の習慣としているよりもより大きな騒音や騒動でもって
  • castra moveri iubet.
    • 陣営を引き払うことを命じた。
  • His rebus fugae similem profectionem effecit.
    • これらの事柄によって、逃亡に似た出発を実現した。
  • ⑨ Haec quoque per exploratores
    • これら(ラビエヌスの発言や出発騒ぎの)おのおのが、偵察者たちを通じて、
  • ante lucem in tanta propinquitate castrorum ad hostes deferuntur.
    • 明け方の前には、両陣営のこれほどの近さにより、敵勢へ報じられた。

[編集] 8節

ラビエヌスがトレウェリ族を降す

  • ① Vix agmen novissimum extra munitiones processerat,
    • やっと(ローマ勢の)隊列の最後尾が城砦の外側に進み出ようとしていた、
  • cum Galli cohortati inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent
    • そのときにガリア人たちは、期待していた戦利品を(彼らの)手から逸しないように、互いに鼓舞し合って、
  • ─ longum esse perterritis Romanis Germanorum auxilium exspectare,
    • <ローマ人が脅かされているのに、ゲルマニア人の援軍を待つことは長たらしいものである。
  • neque suam pati dignitatem,
    • (以下のことは)自分たちの品格が耐えられない。
  • ut tantis copiis tam exiguam manum, praesertim fugientem atque impeditam,
    • これほどの大軍勢で(ローマの)手勢のそれほどの貧弱さを、とりわけ逃げ出して足手まといになっている者たちを
  • adoriri non audeant ─
    • あえて襲撃しないとは。>(と鼓舞し合って)
  • flumen transire et iniquo loco committere proelium non dubitant.
    • 川を渡って、(切り立った岸を登りながら)不利な場所で交戦することをためらわなかった。
  • ② Quae fore suspicatus Labienus,
    • そのようなことになることを想像していたラビエヌスは、
  • ut omnes citra flumen eliceret,
    • (敵の)総勢を川のこちら側に誘い出すように、
  • eadem usus simulatione itineris placide progrediebatur.
    • 行軍の同じ見せかけを用いて、穏やかに前進した。
  • ③ Tum praemissis paulum impedimentis atque in tumulo quodam conlocatis
    • それから、輜重(の隊列)を少し先に遣わして、ある丘に配置した。
  • "Habetis," inquit, "milites, quam petistis facultatem;
    • (ラビエヌスは)「兵士らよ、汝らは求めていた機会を持っているぞ。」と言った。
  • hostem impedito atque iniquo loco tenetis:
    • 「敵たちは(岸で)妨げられて、不利な場所を占めている。」
  • ④ praestate eandem nobis ducibus virtutem, quam saepe numero imperatori praestitistis,
    • 「我々指導者たちに、しばしば将軍(カエサル)に示したのと同じ武勇を示してくれ。」
  • atque illum adesse et haec coram cernere existimate."
    • 「彼(カエサル)が訪れて、これ(=武勇)を目の前で見ていると考えてくれ。」
  • ⑤ Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi iubet,
    • 同時に、敵の方へ軍旗が向きを変えられること(=軍勢を反転すること)、戦列が整えられることを命じた。
  • et paucis turmis praesidio ad impedimenta dimissis
    • かつ若干の騎兵小隊を輜重のための守備隊として送り出して、
    • (訳注:騎兵小隊 turma はローマ軍の支援軍における中規模の編成単位で、各30騎ほどと考えられている。)
  • reliquos equites ad latera disponit.
    • 残りの騎兵たちを(軍勢の)側面へ分置した。
  • ⑥ Celeriter nostri clamore sublato pila in hostes immittunt.
    • 速やかに、我が方(=ローマ勢)は雄叫びを上げて、ピルム(投槍)を敵勢へ放り入れた。
  • Illi, ubi praeter spem, quos {modo} fugere credebant, infestis signis ad se ire viderunt,
    • 彼らは、ただ逃げると信じていた者たちが、期待に反して、軍旗を攻勢にして自分らの方へ来るのを見るや否や、
ピルム(投槍)を投げるローマ軍兵士(帝政期)の再演
  • impetum modo ferre non potuerunt
    • (ローマ勢の)突撃を持ちこたえることができずに、
  • ac primo concursu in fugam coniecti proximas silvas petierunt.
    • 最初の戦闘で逃亡に追い込まれて、近隣の森へ急いだ。
  • ⑦ Quos Labienus equitatu consectatus,
    • その(敗走した)者たちを、ラビエヌスは騎兵隊で追い付いて、
  • magno numero interfecto, compluribus captis,
    • 多数を殺戮して、かなりの者たちを捕らえて、
  • paucis post diebus civitatem recepit.
    • わずかな日々の後に(トレウェリの)部族を(インドゥティオマルスらの蜂起の前のように)元に戻した。
トレウェリ族の再現された住居(再掲)
トレウェリ族(Treveri)の名を現代に伝えるドイツのトリーア市(Trier)に残るローマ時代の浴場跡
  • Nam Germani qui auxilio veniebant
    • 一方で、援軍として来ようとしていたゲルマニア人たちは、
  • percepta Treverorum fuga sese domum receperunt.
  • ⑧ Cum his propinqui Indutiomari,
  • qui defectionis auctores fuerant,
    • その者らは(トレウェリ族におけるカエサルへの)背反の張本人であったが、
  • comitati eos ex civitate excesserunt.
    • 彼ら(ゲルマニア人)を伴って、部族(の領内)から出て行った。
  • ⑨ Cingetorigi,
  • quem ab initio permansisse in officio demonstravimus,
    • その者は前述したように始めから(ローマへの)忠節に留まり続けていた者であるが、
      (訳注:キンゲトリクスについては、第5巻3節~4節・56節~57節で述べられている。)
  • principatus atque imperium est traditum.
    • 首長の地位と軍隊司令権が委託された。

[編集] 第二次ゲルマニア遠征

[編集] 9節

再びレヌスを渡河、ウビイ族を調べる

  • ① Caesar, postquam ex Menapiis in Treveros venit,
  • duabus de causis Rhenum transire constituit;
    • 二つの理由からレヌス(=ライン川)を渡ることを決めた。
  • ② quarum una erat, quod auxilia contra se Treveris miserant,
    • その(理由の)一つは、(ゲルマニア人が)自分(カエサル)に対抗して、トレウェリ族に援軍を派遣していたことであった。
  • altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet.
    • もう一つ(の理由)は、彼らのところへアンビオリクスが避難所を持たないように、ということであった。
  • ③ His constitutis rebus
    • これらの事柄を決定すると、
  • paulum supra eum locum, quo ante exercitum traduxerat,
    • 以前に軍隊を渡らせていた場所の少し上流に、
  • facere pontem instituit.
    • 橋を造ることを決意した。
  • ④ Nota atque instituta ratione
    • 経験しかつ建造していた方法で、
  • magno militum studio
    • 兵士の大きな熱意により
  • paucis diebus opus efficitur.
    • わずかな日数で作業が完遂された。
  • ⑤ Firmo in Treveris ad pontem praesidio relicto,
    • トレウェリ族(の領内)の橋のたもとへ強力な守備隊を残した。
  • ne quis ab his subito motus oreretur,
    • 彼らによる何らかの動乱が突然に起こされないように。
  • reliquas copias equitatumque traducit.
    • 残りの軍勢と騎兵隊を(レヌスの東岸へ)渡らせた。
  • ⑥ Ubii, qui ante obsides dederant atque in deditionem venerant,
    • ウビイ族は、以前に(カエサルに対して)人質たちを供出していて、降伏していたが、
    • (訳注:この事はすでに第4巻16節で述べられている。)
  • purgandi sui causa ad eum legatos mittunt,
    • 自分たちの申し開きをすることのために、彼(カエサル)のところへ使節たちを遣わして、
  • qui doceant
    • (以下のように)説かせた。
  • neque auxilia ex sua civitate in Treveros missa
    • 自分たちの部族から援軍をトレウェリ族のところに派遣してもいないし、
  • neque ab se fidem laesam:
    • 自分らにより(ローマへの)信義を傷つけてもいない、と。
  • ⑦ petunt atque orant ut
    • (ウビイ族の使節たちは、以下のように)求め、かつ願った。
  • sibi parcat,
    • 自分たちを容赦し、
  • ne communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus poenas pendant;
    • ゲルマニア人一般への憎しみから、潔白な者たちが加害者たちのために罰を償うことがないように、と。
  • si amplius obsidum vellet, dare pollicentur.
    • もし、より多くの人質を欲するのなら、供出することを約束する、と。
  • ⑧ Cognita Caesar causa
    • カエサルは事情を調査して、
  • reperit ab Suebis auxilia missa esse;
    • スエビ族により(トレウェリ族に)援軍が派遣されていたことを見出した。
  • Ubiorum satisfactionem accipit,
    • ウビイ族の弁解を受け入れて、
  • aditus viasque in Suebos perquirit.
    • スエビ族のところに出入りする道筋を問い質した。

[編集] 10節

ウビイ族を通じてスエビ族の動静を探る

  • ① Interim paucis post diebus fit ab Ubiis certior
    • わずかな日々の後の間に、ウビイ族によって報告されたことには、
  • Suebos omnes in unum locum copias cogere
  • スエビ族は、すべての軍勢を一か所に集めて、
    • (訳注:後述するように、これはカッティ族 Chatti のことであろう。)
  • atque iis nationibus, quae sub eorum sint imperio,
    • 彼らの支配下にある種族たちに
  • denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque mittant.
    • 歩兵隊と騎兵隊の援軍を派遣するように指示した。
  • ② His cognitis rebus
    • (カエサルは)これらの事情を知ると、
  • rem frumentariam providet, castris idoneum locum deligit;
    • 糧食調達を準備して、陣営(を設置するの)に適切な場所を選んだ。
  • Ubiis imperat, ut pecora deducant suaque omnia ex agris in oppida conferant,
    • ウビイ族には、家畜を連れ去り、自分たちの一切合財を土地から城市に運び集めるように命令した。
  • sperans barbaros atque imperitos homines
    • (カエサルが)期待したのは、野蛮で無知な連中が
  • inopia cibariorum adductos ad iniquam pugnandi condicionem posse deduci;
    • 糧秣の欠乏に動かされて、不都合な条件のもとで戦うことがあり得るように誘引されることであった。
  • ③ mandat, ut crebros exploratores in Suebos mittant quaeque apud eos gerantur cognoscant.
    • 偵察者たちをたびたびスエビ族内に遣わして、彼らのもとで遂行されていることを知るように(ウビイ族に)委ねた。
  • ④ Illi imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt:
    • 彼ら(ウビイ族)は、命令されたことを実行して、わずかな日々を間に置いて(以下のことを)報告する。
  • Suebos omnes, posteaquam certiores nuntii de exercitu Romanorum venerint,
    • スエビ族は皆、ローマ人の軍隊についてより確実な報告がもたらされた後で、
  • cum omnibus suis sociorumque copiis, quas coegissent,
    • 自分たちの軍勢と集結していた同盟者たちの軍勢とともに、
  • penitus ad extremos fines se recepisse;
    • 領土の最も遠い奥深くまで撤退していた。
  • ⑤ silvam esse ibi infinita magnitudine, quae appellatur Bacenis;
    • そこには、バケニスと呼ばれている限りない大きさの森林がある。
  • hanc longe introrsus pertinere et pro nativo muro obiectam
    • これは、はるか内陸に及んでいて、天然の防壁として横たわっており、
  • Cheruscos ab Suebis Suebosque ab Cheruscis iniuriis incursionibusque prohibere:
    • ケルスキ族をスエビ族から、スエビ族をケルスキ族から、無法行為や襲撃から防いでいる。
  • ad eius initium silvae Suebos adventum Romanorum exspectare constituisse.
    • その森の始まりのところで、スエビ族はローマ人の到来を待ち構えることを決定した。

[編集] 訳注:スエビ族とカッティ族・ケルスキ族・ウビイ族について

ウァルスの戦い(Varusschlacht)ことトイトブルク森の戦い(AD9年)から2000周年を記念したドイツの切手(2009年発行)。右はケルスキ族の名将アルミニウス、左下はアウグストゥス帝の胸像、左上はローマ軍が遺した仮面。
アルミニウスが率いるケルスキ族・カッティ族らゲルマニア諸部族同盟軍は、P.クィン(ク)ティリウス・ウァルス麾下ローマ3個軍団を壊滅させ、アウグストゥスに「ウァルスよ諸軍団を返せ(Quintili Vare, legiones redde!)」と嘆かせた。
スエビ族とカッティ族
『ガリア戦記』では、第1巻・第4巻および第6巻でたびたびスエビ族の名が言及される。
タキトゥス[2]など多くの史家が伝えるようにスエビ族 Suebi またはスエウィ族 Suevi とは、
単一の部族名ではなく、多くの独立した部族国家から構成される連合体の総称とされる。
19世紀のローマ史家テオドール・モムゼンによれば[3]、カエサルの時代のローマ人には
「スエビ」とは遊牧民を指す一般的な呼称で、カエサルがスエビと呼ぶのはカッティ族だという。
カッティ族とスエビ系諸部族の異同は明確ではないが、多くの史家は両者を区別して伝えている。
 第1巻37節・51節・53節~54節、第4巻1節~4節・7節などで言及され、「百の郷を持つ」と
されている「スエビ族」は、スエビ系諸部族の総称、あるいは遊牧系の部族を指すのであろう。
 他方、第4巻16節・19節・第6巻9節~10節・29節で、ウビイ族を圧迫する存在として言及される
「スエビ族」はモムゼンの指摘のように、カッティ族 Chatti であることが考えられる。
タキトゥス著『ゲルマニア』[4]でも、カッティ族はケルスキ族と隣接する宿敵として描写され、
本節の説明に合致する。
ケルスキ族
ケルスキ族は、『ガリア戦記』では本節でカッティ族と隣接する部族として名を挙げられる
のみである。しかしながら、本巻の年(BC53年)から61年後(AD9年)には、帝政ローマの
アウグストゥス帝がゲルマニアに派遣していたプブリウス・クィンクティリウス・ウァルス
Publius Quinctilius Varus)が率いるローマ軍3個軍団に対して、名将アルミニウス
指導者とするケルスキ族は、カッティ族ら諸部族の同盟軍を組織して、ウァルスの3個軍団を
トイトブルク森の戦いにおいて壊滅させ、老帝アウグストゥスを嘆かせたという。
ウビイ族
ウビイ族は『ガリア戦記』の第4巻・第6巻でも説明されているように、ローマ人への忠節を
認められていた。そのため、タキトゥスによれば[5]、ゲルマニアへのローマ人の守りとして
BC38年頃にレヌス(ライン川)左岸のコロニア(Colonia;植民市)すなわち現在のケルン市に移された。)

[編集] ガリア人の社会と風習について

[編集] 訳注:ガリア・ゲルマニアの地誌・民族誌について

アパメアのポセイドニオスの胸像。地中海世界やガリアなどを広く訪れて、膨大な著作を残した。
『ガリア戦記』の地誌・民族誌的な説明も、その多くを彼の著作に依拠していると考えられている。
これ以降、11節~20節の10節にわたってガリアの地誌・民族誌的な説明が展開され、
さらには、ゲルマニアの地誌・民族誌的な説明などが21節~28節の8節にわたって続く。
ガリア戦争の背景説明となるこのような地誌・民族誌は、本来ならば第1巻の冒頭に
置かれてもおかしくはない。
しかしながら、この第6巻の年(BC53年)は、カエサル指揮下のローマ勢にとっては
よほど書かれるべき戦果が上がらなかったためか、ガリア北部の平定とエブロネス族
の追討戦だけでは非常に短い巻となってしまうため、このような位置に置いたとも
考えられる。ゲルマニアの森にどんな獣が住んでいるかなど、本筋にほとんど影響の
ないと思われる記述も見られる。
『ガリア戦記』におけるガリアの地誌・民族誌的な説明、特にこの11節以降の部分は、
文化史的に重要なものと見なされ、考古学やケルトの伝承などからも裏付けられる。
しかし、これらの記述はカエサル自身が見聞したというよりも、むしろ先人の記述、
とりわけBC2~1世紀のギリシア哲学ストア派の哲学者・地理学者・歴史学者であった
ポセイドニオスPosidonius Apameus)の著作に依拠していたと考えられている[6]
ポセイドニオスは、ローマが支配する地中海世界やガリア地域などを広く旅行した。
彼の52巻からなる膨大な歴史書は現存しないが、その第23巻にガリアに関する詳細な
記述があったとされ、ディオドロスストラボンアテナイオスらによって引用され、
同時代および近代のケルト人観に多大な影響を与えたと考えられている。
現存するガリアの地誌・民族誌は、ストラボン[7]、ディオドロス[8]、ポンポニウス・メラ[9]
のものなどがある。現存するゲルマニアの地誌・民族誌は、ストラボン、タキトゥス[10]
ポンポニウス・メラなどのものがある。

[編集] 11節

ガリア人の派閥性

  • ① Quoniam ad hunc locum perventum est,
    • この地(ゲルマニア)にまで到達したので、
  • non alienum esse videtur de Galliae Germaniaeque moribus et, quo differant hae nationes inter sese proponere.
    • ガリアゲルマニアの風習について、これらの種族が互いにどのように異なるか述べることは不適切でないと思われる。
  • ② In Gallia non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus pagis partibusque,
    • ガリアにおいては、すべての部族において、さらにすべての郷や地方においてのみならず、
  • sed paene etiam in singulis domibus factiones sunt,
    • ほとんどの個々の氏族においてさえも、派閥があり、
  • earumque factionum principes sunt,
    • それらの派閥には、領袖がいる。
  • ③ qui summam auctoritatem eorum iudicio habere existimantur,
    • その者(領袖)らは、彼ら(派閥)の判断に対して、最高の影響力を持っていると考えられている。
  • quorum ad arbitrium iudiciumque summa omnium rerum consiliorumque redeat.
    • すべての事柄と協議は結局のところ、その者(領袖)らの裁量や判断へ帰する。
  • ④ Idque eius rei causa antiquitus institutum videtur,
    • それは、それらの事柄のために昔から取り決められたものと見られ、
  • ne quis ex plebe contra potentiorem auxilii egeret:
    • 平民のある者が、より権力のある者に対して、援助を欠くことがないように、ということである。
  • suos enim quisque opprimi et circumveniri non patitur,
    • すなわち(領袖たちの)誰も、身内の者たちが抑圧されたり欺かれたりすることを容認しない。
  • neque, aliter si faciat, ullam inter suos habet auctoritatem.
    • もし(領袖が)そうでなくふるまったならば、身内の者たちの間で何ら影響力を持てない。
  • ⑤ Haec eadem ratio est in summa totius Galliae;
    • これと同じ理屈が、ガリア全体の究極において存在する。
  • namque omnes civitates in partes divisae sunt duas.
    • すなわち、すべての部族が二つの党派に分けられているのである。

[編集] 12節

ハエドゥイ族、セクァニ族、レミ族の覇権争い

  • ① Cum Caesar in Galliam venit,
    • カエサルがガリアに来たときに、
  • alterius factionis principes erant Haedui, alterius Sequani.
    • (二つの)派閥の一方の盟主はハエドゥイ族であり、他方はセクァニ族であった。
      (訳注:第1巻31節の記述によれば、ハエドゥイ族とアルウェルニ族がそれぞれの盟主であった。
      カエサルが本節でアルウェルニ族の名を伏せている理由は不明である。
      また、ストラボンによれば[11]、ハエドゥイ族とセクァニ族の敵対関係においては、
      両部族を隔てるアラル川の水利権(川舟の通行税)をめぐる争いが敵意を助長していたという。)
  • ② Hi cum per se minus valerent,
    • 後者(セクァニ族)は自力ではあまり優勢ではなかったので、
  • quod summa auctoritas antiquitus erat in Haeduis
    • というのは、昔から最大の影響力はハエドゥイ族にあって、
  • magnaeque eorum erant clientelae,
    • 彼ら(ハエドゥイ族)には多くの庇護民があったからであるが、
  • Germanos atque Ariovistum sibi adiunxerant
  • eosque ad se magnis iacturis pollicitationibusque perduxerant.
    • 多くの負担と約束で 彼らを自分たちのところに引き入れた。
  • ③ Proeliis vero compluribus factis secundis
    • 実にいくつもの戦闘を順調に行なって、
  • atque omni nobilitate Haeduorum interfecta
    • ハエドゥイ族のすべての高貴な者たちを殺害して、
  • tantum potentia antecesserant,
    • かなりの勢力で抜きん出たので、
  • ④ ut magnam partem clientium ab Haeduis ad se traducerent
    • 結果として、ハエドゥイ族から庇護民の大部分を自分たちへ味方に付けて、
  • obsidesque ab iis principum filios acciperent
    • 彼らから領袖の息子たちを人質として受け取り、
  • et publice iurare cogerent nihil se contra Sequanos consilii inituros,
    • 自分たち(ハエドゥイ族)がセクァニ族に対して何ら謀計を始めるつもりではない、と公に誓うことを強いて、
  • et partem finitimi agri per vim occupatam possiderent
    • 近隣の土地の一部を力ずくで占領して所有地とした。
  • Galliaeque totius principatum obtinerent.
    • ガリア全体の指導権を手に入れた。
  • ⑤ Qua necessitate adductus
    • それにより、やむを得ずに動かされて、
  • Diviciacus auxilii petendi causa Romam ad senatum profectus infecta re redierat.
  • ⑥ Adventu Caesaris facta commutatione rerum,
    • カエサルの到来で事態の変化がなされて、
  • obsidibus Haeduis redditis,
    • ハエドゥイ族の人質たちは戻されて、
  • veteribus clientelis restitutis,
    • 昔からの庇護民が復帰して、
  • novis per Caesarem comparatis,
    • カエサルを通じて新参者たちを仲間にした。
  • quod ii qui se ad eorum amicitiam adgregaverant,
    • というのは、彼ら(ハエドゥイ族)の友好のもとに仲間となっていた者たちが、
  • ⑦ meliore condicione atque aequiore imperio se uti videbant,
    • (セクァニ族)より良い条件とより公平な支配を享受しているように見えて、
  • reliquis rebus eorum gratia dignitateque amplificata
    • ほかの事柄においても彼ら(ハエドゥイ族)の信望と品格がより増されて、
  • Sequani principatum dimiserant.
    • セクァニ族は指導権を放棄したのだ。
  • In eorum locum Remi successerant:
    • 彼ら(セクァニ族)の地位において、レミ族が取って代わった。
  • quos quod adaequare apud Caesarem gratia intellegebatur,
    • その者ら(レミ族)はカエサルのもとで信望において(ハエドゥイ族と)同等であると認識されたので、
  • ii qui propter veteres inimicitias nullo modo cum Haeduis coniungi poterant,
    • 昔からの敵対関係のためにハエドゥイ族とどのようなやり方でも結ぶことができなかった者たちは、
  • se Remis in clientelam dicabant.
    • レミ族との庇護関係に自らを委ねたのだ。
  • ⑧ Hos illi diligenter tuebantur;
    • この者ら(レミ族)はあの者ら(庇護民)を誠実に保護して、
  • ita et novam et repente collectam auctoritatem tenebant.
    • このようにして、最近に得られた新しい影響力を保持した。
  • ⑨ Eo tum statu res erat, ut longe principes haberentur Haedui,
    • 当時、ハエドゥイ族の位置付けは、まったく盟主と見なされるような状態であって、
  • secundum locum dignitatis Remi obtinerent.
    • レミ族の品格は第二の地位を占めたのだ。

[編集] 13節

ガリア人の社会階級、平民およびドルイドについて(1)

  • ① In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, genera sunt duo.
    • 全ガリアにおいて、何らかの地位や顕職にある人々の階級は二つである。

平民について

  • Nam plebes paene servorum habetur loco,
    • これに対して、平民はほとんど奴隷の地位として扱われており、
  • quae nihil audet per se, nullo adhibetur consilio.
    • 自分たちを通じては何らあえてすることはないし、誰も相談をされることもない。
  • ② Plerique, cum aut aere alieno aut magnitudine tributorum aut iniuria potentiorum premuntur,
    • 多くの者は、あるいは負債、あるいは貢納の多さ、あるいはより権力のある者に抑圧されているので、
  • sese in servitutem dicant.
    • 自らを奴隷身分に差し出している。
  • Nobilibus in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos.
    • 高貴な者たちには彼ら(平民)において、奴隷において主人にあるのと同様なすべての権利がある。

ドルイドについて

  • ③ Sed de his duobus generibus alterum est druidum, alterum equitum.
    • ともかく、これら二つの階級について、一方はドルイド(神官)であり、他方は騎士である。
  • ④ Illi rebus divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant, religiones interpretantur:
    • 前者(ドルイド)は神事に介在し、公・私の供犠くぎを司り、信仰のことを講釈する。
      (訳注:供犠とは、人や獣を生け贄として神前に捧げることである。人身御供ひとみごくうとも。)
二人のドルイド。フランスのオータン、すなわちガリア中部のビブラクテ辺りで発見されたレリーフ
  • ad hos magnus adulescentium numerus disciplinae causa concurrit,
    • この者ら(ドルイド)のもとへ、若者の多数が教えのために群り集まり、
  • magnoque hi sunt apud eos honore.
    • この者ら(ドルイド)は、彼ら(ガリア人)のもとで大いなる地位にある。
  • ⑤ Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt,
    • なぜなら(ドルイドは)ほとんどすべての公・私の訴訟ごとに判決をするのである。
  • et, si quod est admissum facinus, si caedes facta,
    • もし何らかの罪悪が犯されれば、もし殺害がなされれば、
  • si de hereditate, de finibus controversia est,
    • もし、遺産について、地所について、訴訟ごとがあれば、
  • idem decernunt, praemia poenasque constituunt;
    • 同じ人たち(ドルイド)が裁決し、補償や懲罰を判決するのである。
  • ⑥ si qui aut privatus aut populus eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt.
    • もし何らかの個人あるいは集団が彼ら(ドルイド)の裁決を遵守しなければ、(その者らに)供犠を禁じる。
  • Haec poena apud eos est gravissima.
    • これは、彼ら(ガリア人)のもとでは、非常に重い懲罰である。
  • ⑦ Quibus ita est interdictum,
    • このように(供犠を)禁じられた者たちは、
  • hi numero impiorum ac sceleratorum habentur,
    • 彼らは、不信心で不浄な輩と見なされて、
  • his omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt,
    • 皆が彼らを忌避して、近づくことや会話を避ける。
  • ne quid ex contagione incommodi accipiant,
    • (彼らとの)接触から、何らかの災厄を負うことがないようにである。
  • neque his petentibus ius redditur
    • 彼らが請願しても(元通りの)権利は戻されないし、
  • neque honos ullus communicatur.
    • いかなる地位(に就くこと)も許されない。
  • ⑧ His autem omnibus druidibus praeest unus,
    • ところで、これらすべてのドルイドを一人が指導しており、
  • qui summam inter eos habet auctoritatem.
    • その者は彼ら(ドルイドたち)の間に最高の影響力を持っている。
  • ⑨ Hoc mortuo
    • この者が死んだならば、
  • aut, si qui ex reliquis excellit dignitate, succedit,
    • あるいは、もし残りの者たちの中から品格に秀でた者がおれば、継承して、
  • aut, si sunt plures pares, suffragio druidum {adlegitur}[12];
    • あるいは、もしより多くの者たちが同等であれば、ドルイドの投票で{選ばれる}。
  • nonnumquam etiam armis de principatu contendunt.
    • ときどきは、武力でさえも首座を争うことがある。
  • ⑩ Hi certo anni tempore
    • 彼ら(ドルイド)は年間の定められた時期に
  • in finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media habetur, considunt in loco consecrato.
    • ガリア全体の中心地方と見なされているカルヌテス族の領土において、聖地に集合する。
      (訳注:これはカエサルが支配する「ガリア全体」の話で、他の地方には別の中心地があったようである。)
  • Huc omnes undique, qui controversias habent, conveniunt
    • ここへ、至る所から訴訟などを持つあらゆる者たちが集まって、
  • eorumque decretis iudiciisque parent.
    • 彼ら(ドルイド)の裁決や判断に服従する。
  • ⑪ Disciplina in Britannia reperta atque inde in Galliam translata esse existimatur,
  • ⑫ et nunc, qui diligentius eam rem cognoscere volunt,
    • 今でも、その事柄をより入念に探究することを欲する者たちは、
  • plerumque illo discendi causa proficiscuntur.
    • たいてい、かの地に研究するために旅立つ。

[編集] 14節

ドルイドについて(2)

  • ① Druides a bello abesse consuerunt
    • ドルイドたちは、戦争に関与しない習慣であり、
  • neque tributa una cum reliquis pendunt;
    • ほかの者と一緒に貢納(租税)を支払うこともない。
  • militiae vacationem omniumque rerum habent immunitatem.
    • 兵役の免除や、すべての事柄において免除特権を持っているのである。
現代イギリスのドルイド教復興主義者たち
  • ② Tantis excitati praemiis
    • このような特典に駆り立てられて
  • et sua sponte multi in disciplinam conveniunt
    • 自らの意思で多くの者が教え(の場)に集まっても来るし、
  • et a parentibus propinquisque mittuntur.
    • 親たちや縁者たちによって送られても来る。
  • ③ Magnum ibi numerum versuum ediscere dicuntur.
    • (彼らは)そこで詩句の多数を習得すると言われている。
  • Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent.
    • こうして、少なからぬ者たちが、20年にもわたって教え(の場)に残留する。
ギリシア文字で刻まれたガリアの碑文
  • Neque fas esse existimant ea litteris mandare,
    • それら(の詩句)を文字で刻み込むことは、神意に背くと考えている。
  • cum in reliquis fere rebus, publicis privatisque rationibus, Graecis litteris utantur.
    • もっとも、ほかの事柄においては、公・私の用件にギリシア文字を用いる。
  • ④ Id mihi duabus de causis instituisse videntur,
    • それは、私(カエサル)には、二つの理由で(ドルイドが)定めたことと思われる。
      (訳注:これは、カエサルが自らを一人称で示している珍しい個所である。)
  • quod neque in vulgum disciplinam efferri velint
    • というのは、教えが一般大衆にもたらされることは欲していないし、
  • neque eos, qui discunt, litteris confisos minus memoriae studere:
    • (教えを)学ぶ者が、文字を頼りにして、あまり暗記することに努めなくならないようにである。
  • quod fere plerisque accidit, ut
    • というのも、ほとんど多くの場合に起こることには、
  • praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant.
    • 文字の助けによって、入念に猛勉強することや暗記することを放棄してしまうのである。
  • ⑤ In primis hoc volunt persuadere,
    • とりわけ、彼ら(ドルイド)が説くことを欲しているのは、
  • non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios,
  • atque hoc maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto.
    • これによって(ガリア人は)死の恐怖に無頓着になって最も武勇へ駆り立てられると(ドルイドは)思っている。
古代以来の伝統的な世界観における天空と平らな大地。カルデアやギリシアを除けば、丸い地球という観念は知られていなかった。
  • Multa praeterea de sideribus atque eorum motu,
    • さらに多く、星々とその動きについて、
  • de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura,
    • 天空と大地の大きさについて、物事の本質について、
  • de deorum immortalium vi ac potestate
    • 不死の神々の力と支配について、
  • disputant et iuventuti tradunt.
    • 研究して、青年たちに教示するのである。



  • 訳注:ドルイドについて
ケルト社会の神官・祭司・僧などとされるドルイドについては、おそらくはポセイドニオス、そしてカエサル、
およびディオドロス[16]ストラボン[17]、ポンポニウス・メラ[18]などのギリシア人・ローマ人の著述家たちがそれぞれ
書き残しているために同時代や現代に知られている。しかし、本節にもあるように、その秘密主義からか、
古代ギリシア・ローマの著作にあるほかには、その詳細については不明である。)

[編集] 15節

ケルト系の王ビアテック(Biatec)の騎馬像(スロバキア国立銀行)。彼はBC1世紀のケルトの硬貨に刻まれた人物で、現代スロバキアの5コルナ硬貨にも刻まれている。
二頭立て二輪馬車(戦車)に乗るガリア人像(仏・ラン博物館)

ガリア人の騎士階級について

  • ① Alterum genus est equitum.
    • (ドルイドと並ぶ)もう一つの階級は、騎士である。
  • Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit
    • 彼らは、必要とされ、かつ何らかの戦争が勃発したときには、
  • ─ quod fere ante Caesaris adventum quotannis accidere solebat,
    • ─ それ(戦争)はカエサルの到来以前にはほとんど毎年のように起こるのが常であり、
  • uti aut ipsi iniurias inferrent aut inlatas propulsarent ─,
    • 自身が侵犯行為を引き起こすためか、あるいは引き起こされて撃退するためであったが、─
  • omnes in bello versantur,
    • 総勢が戦争に従事した。
  • ② atque eorum ut quisque est genere copiisque amplissimus,
    • さらに彼らは、高貴な生まれで財産が非常に大きければ大きいほど、
      (訳注:ut quisque ~ ita;おのおのが~であればあるほどますます)
  • ita plurimos circum se ambactos clientesque habet.
    • 自らの周囲に非常に多くの臣下や庇護民たちを侍らせる。
  • Hanc unam gratiam potentiamque noverunt.
    • (騎士たちは)これが信望や権勢(を示すこと)の一つであると認識しているのである。

[編集] 16節

ガリア人の信仰と生け贄、ウィッカーマン

  • ① Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus,
    • ガリア人のすべての部族民は、まったく信仰行為に身を捧げている。
  • ② atque ob eam causam,
    • その理由のために、
  • qui sunt adfecti gravioribus morbis
    • 非常に重い病気を患った者たち
  • quique in proeliis periculisque versantur,
    • および戦闘において危険に苦しめられる者たちは、
  • aut pro victimis homines immolant
    • あるいは生け贄いけにえの獣(犠牲獣)の代わりに人間を供えたり、
  • aut se immolaturos vovent,
    • あるいは自らを犠牲にするつもりであると誓願し、
  • administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur,
    • その供犠くぎを執り行う者としてドルイドを利用するのである。
  • ③ quod, pro vita hominis nisi hominis vita reddatur,
    • というのは(一人の)人間の生命のためには、(もう一人の)人間の生命が償われない限り、
  • non posse deorum immortalium numen placari arbitrantur,
    • 不死の神々の御霊みたまがなだめられることができないと思われているからである。
  • publiceque eiusdem generis habent instituta sacrificia.
    • 同じような類いの供儀が公けに定められているのである。
柳の枝で編んだ巨人ウィッカーマンWicker Man)の想像画(18世紀)。この特異な風習は、近代になって人々の興味をかき立て、いくつもの想像画が描かれた[19]。1973年にはイギリスで映画化され[20]、2006年にはアメリカなどでも映画化された[21]
スコットランドの野外博物館で燃やされるウィッカーマン(2008年)

ウィッカーマン

  • ④ Alii immani magnitudine simulacra habent,
    • ある者たちは、恐ろしく大規模な像を持って、
  • quorum contexta viminibus membra vivis hominibus complent;
    • その柳の枝で編み込まれた肢体を人間たちで満杯にして、
  • quibus succensis
    • それらを燃やして、
  • circumventi flamma exanimantur homines.
    • 人々は炎に取り巻かれて息絶えさせられるのである。
  • ⑤ Supplicia eorum qui in furto aut in latrocinio
    • 窃盗あるいは追い剥ぎに関わった者たちを処刑することにより、
  • aut aliqua noxia sint comprehensi,
    • あるいは何らかの罪状により捕らわれた者たち(の処刑)により、
  • gratiora dis immortalibus esse arbitrantur;
    • 不死の神々に感謝されると思っている。
  • sed, cum eius generis copia defecit,
    • しかしながら、その類いの量が欠けたときには、
  • etiam ad innocentium supplicia descendunt.
    • 潔白な者たちさえも犠牲にすることに頼るのである。



訳注:このようなウィッカーマンの供犠についてはストラボンも伝えており[22]
人身御供の種類の一つとして、干し草やたきぎで巨像を作り、その中へあらゆる
家畜・野生動物や人間たちを投げ込んで丸焼きにする習慣があったという。
 また、ディオドロス[23]やストラボンによれば、ドルイドはむしろ予言者占い師
であるという。ドルイドが重要な問題について占うときには、供犠される人間の
腹または背中を剣などで刺して、犠牲者の倒れ方、肢体のけいれん、出血の様子
などを観察して、将来の出来事を占うのだという。)

[編集] 17節

ガリアの神々(ローマ風解釈)

  • ① Deum maxime Mercurium colunt.
    • (ガリア人は)神々のうちでとりわけメルクリウスを崇拝する。
      (訳注:メルクリウスはローマ神話の神名であり、本節の神名はすべてローマ風解釈である。)
  • Huius sunt plurima simulacra:
    • 彼の偶像が最も多い。
  • hunc omnium inventorem artium ferunt,
    • (ガリア人は)彼をすべての技芸の発明者であると言い伝えており、
  • hunc viarum atque itinerum ducem,
    • 彼を道および旅の案内者として、
  • hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam arbitrantur.
    • 彼が金銭の利得や商取引で絶大な力を持つと思われている。
ガリアの雷神タラニス(Taranis)の神像(フランス国立考古学博物館)。雷を司ることからローマ神話のユピテルと同一視された。左手に車輪、右手に稲妻を持っている。
ガリアの神ケルヌンノス(Cernunnos)の神像(フランス国立考古学博物館)。
  • Post hunc Apollinem et Martem et Iovem et Minervam.
  • ② De his eandem fere, quam reliquae gentes, habent opinionem:
    • これら(の神々)について、ほかの種族とほぼ同じ見解を持っている。
  • Apollinem morbos depellere,
    • アポロは病気を追い払い、
  • Minervam operum atque artificiorum initia tradere,
    • ミネルウァは工芸や技術の初歩を教示し、
  • Iovem imperium caelestium tenere,
    • ユピテルは天界の統治を司り、
  • Martem bella regere.
    • マルスは戦争を支配する。
  • ③ Huic, cum proelio dimicare constituerunt,
    • 彼(マルス)には、(ガリア人が)戦闘で干戈を交えることを決心したときに、
  • ea quae bello ceperint, plerumque devovent:
    • 戦争で捕獲したものを、たいていは奉納するものである。
  • cum superaverunt, animalia capta immolant
    • (戦闘で)打ち勝ったときには、捕獲された獣を生け贄に供えて、
  • reliquasque res in unum locum conferunt.
    • 残りの物を1か所に運び集める。
  • ④ Multis in civitatibus harum rerum ex(s)tructos tumulos locis consecratis conspicari licet;
    • 多くの部族において、これらの物が積み上げられた塚を、神聖な地で見ることができる。
  • ⑤ neque saepe accidit, ut neglecta quispiam religione
    • 何らかの者が信仰を軽視するようなことが、しばしば起こることはない。
  • aut capta apud se occultare aut posita tollere auderet,
    • 捕獲されたものを自分のもとに隠すこと、あるいは(塚に)置かれたものをあえて運び去ることは。
  • gravissimumque ei rei supplicium cum cruciatu constitutum est.
    • そんな事には、拷問を伴う最も重い刑罰が決められている。
      (訳注:最も重い刑罰とは、処刑であると思われる。)


(訳注:ローマ風解釈について
ガリアなどケルト文化の社会においては、非常に多くの神々が信仰されており、
ケルト語による多くの神名が知られており、考古学的にも多くの神像が遺されている。
しかしながら、これらの神々がどのような性格や権能を持っていたのか、詳しくは判っていない。
ローマ人は、数多くのケルトの神々をローマ神話の神々の型に当てはめて解釈した。
タキトゥスはこれを「ローマ風解釈Interpretatio Romana [24]と呼んでいる[25]。)

[編集] 18節

ガリアの神スケッルス(Sucellus)の神像。冥界の神とされ、ディス・パテルと同一視されたと考えられている。

ガリア人の時間や子供についての観念

  • ① Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant
    • ガリア人は、自分たちは皆、ディス・パテルの末裔であると公言しており、
      (訳注:ディス・パテル Dis Pater も前節と同様にローマ神話の神名である。)
  • idque ab druidibus proditum dicunt.
    • それはドルイドたちにより伝えられたと言う。
時間の観念
  • ② Ob eam causam spatia omnis temporis non numero dierum, sed noctium finiunt;
    • その理由のために、すべての時間の間隔を、昼間の数ではなく、夜間(の数)で区切る。
  • dies natales et mensum et annorum initia sic observant, ut noctem dies subsequatur.
    • 誕生日も、月や年の初めも、夜間に昼間が続くように注意を払っている。
子供についての観念
  • ③ In reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis differunt,
    • 人生のほかの風習において、以下の点でほかの者たち(種族)からほぼ異なっている。
  • quod suos liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae sustinere possint,
    • 自分の子供たちが、兵役の義務を果たすことができるように成長したときでない限り、
  • palam ad se adire non patiuntur
    • 公然と自分のところへ近づくことは許されないし、
  • filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris adsistere turpe ducunt.
    • 少年期の息子が公けに父親の見ているところでそばに立つことは恥ずべきと見なしている。

[編集] 19節

ガリア人の婚姻と財産・葬儀の制度

  • ① Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt,
    • 夫は、妻から持参金の名目で受け取った金銭の分だけ、
  • tantas ex suis bonis aestimatione facta cum dotibus communicant.
    • 自分の財産のうちから見積もられた分を、持参金とともに一つにする。
  • ② Huius omnis pecuniae coniunctim ratio habetur fructusque servantur:
    • これらのすべての金銭は共同に算定が行なわれて、利子が貯蓄される。
  • uter eorum vita superarit,
    • 彼ら2人のいずれかが、人生において生き残ったら、
  • ad eum pars utriusque cum fructibus superiorum temporum pervenit.
    • 双方の分がかつての期間の利子とともに(生き残った)その者(の所有)に帰する。
ハルシュタット文化墳丘墓から発掘された遺骸と副葬品(19世紀の模写)。ガリアなどではハルシュタット文化後期から土葬が普及したが、ラ・テーヌ文化中期から再び火葬が主流になったと考えられている。
  • ③ Viri in uxores, sicuti in liberos, vitae necisque habent potestatem;
    • 夫は、妻において、子供におけるのと同様に、生かすも殺すも勝手である。
  • et cum pater familiae inllustriore loco natus decessit, eius propinqui conveniunt
    • 上流身分に生まれた家族の父親が死去したとき、彼の近縁の者たちが集まって、
  • et de morte, si res in suspicionem venit, de uxoribus in servilem modum quaestionem habent,
    • 死について、もし疑念が出来したならば、妻について、奴隷におけるようなやり方で審問して、
  • et si compertum est, igni atque omnibus tormentis excruciatas interficiunt.
    • もし(疑念が)確認されたならば、火やあらゆる責め道具によって拷問にかけて誅殺する。
  • ④ Funera sunt pro cultu Gallorum magnifica et sumptuosa;
    • 葬儀は、ガリア人の生活習慣の割には派手でぜいたくなものである。
  • omniaque quae vivis cordi fuisse arbitrantur in ignem inferunt, etiam animalia,
    • 生前に大切であったと思われるもの一切合財を、獣でさえも、火の中に投げ入れる。
  • ac paulo supra hanc memoriam servi et clientes, quos ab his dilectos esse constabat,
    • さらに、より以前のこの記憶では、彼ら(亡者)により寵愛されていたことが知られていた奴隷や庇護民をも、
  • iustis funeribus confectis una cremabantur.
    • 慣習による葬儀が成し遂げられたら、一緒に仮想されていたのである。

[編集] 20節

ガリア部族国家の情報統制

  • ① Quae civitates commodius suam rem publicam administrare existimantur,
    • より適切に自分たちの公儀(=国家体制)を治めると考えられているような部族は、
  • habent legibus sanctum,
    • (以下のように)定められた法度を持つ。
  • si quis quid de re publica a finitimis rumore aut fama acceperit,
    • もし、ある者が公儀に関して近隣の者たちから何らかの噂や風聞を受け取ったならば、
  • uti ad magistratum deferat neve cum quo alio communicet,
    • 官吏に報告して、他の者と伝え合ってはならないと。
  • ② quod saepe homines temerarios atque imperitos falsis rumoribus terreri
    • というのは、無分別で無知な人間たちはしばしば虚偽の噂に恐れて、
  • et ad facinus impelli et de summis rebus consilium capere cognitum est.
    • 罪業に駆り立てられ、重大な事態についての考えを企てると認識されているからである。
  • ③ Magistratus quae visa sunt occultant,
    • 官吏は、(隠すことが)良いと思われることを隠して、
  • quaeque esse ex usu iudicaverunt, multitudini produnt.
    • 有益と判断していたことを、民衆に明らかにする。
  • De re publica nisi per concilium loqui non conceditur.
    • 公儀について、集会を通じてでない限り、語ることは認められていない。

[編集] ゲルマニアの風習と自然について

[編集] 21節

ゲルマニア人の信仰と性

  • ① Germani multum ab hac consuetudine differunt.
    • ゲルマニア人はこれに対し、風習が大いに異なっている。
  • Nam neque druides habent, qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student.
    • すなわち、神事を司るドルイドも持たないし、供犠に熱心でもない。
  • ② Deorum numero
    • 神々に数えるものとして、
  • eos solos ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur, Solem et Vulcanum et Lunam,
    • (彼らが)見分けるものや明らかにその力で助けられるもの、太陽ウォルカヌス(火の神)とだけを信仰して、
  • reliquos ne fama quidem acceperunt.
    • ほかのものは風聞によってさえも受け入れていない。
      (訳注:これに対して、タキトゥスは、ゲルマニア人はメルクリウスやマルスなどを信仰すると伝えている[26]。)
  • ③ Vita omnis in venationibus atque in studiis rei militaris consistit:
    • すべての人生は、狩猟に、および軍事への執心に依拠しており、
  • ab parvulis labori ac duritiae student.
    • 幼時より労役や負担に努める。
  • ④ Qui diutissime impuberes permanserunt, maximam inter suos ferunt laudem:
    • 最も長く純潔に留まった者は、自分たちの間で最大の賞賛を得る。
  • hoc ali staturam, ali vires nervosque confirmari putant.
    • これによって、ある者には背の高さが、ある者には力と筋肉が強化されると、思っている。
  • ⑤ Intra annum vero vicesimum feminae notitiam habuisse in turpissimis habent rebus;
    • 20歳にならない内に女を知ってしまうことは、とても恥ずべきことであると見なしている。
  • cuius rei nulla est occultatio,
    • その(性の)事を何ら隠すことはない。
  • quod et promiscue in fluminibus perluuntur
    • というのは、川の中で(男女が)混じって入浴しても、
  • et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur, magna corporis parte nuda.
    • なめし皮や、小さな毛皮の覆いを用いるが、体の大部分は裸なのである。

[編集] 22節

ゲルマニア人の土地制度

  • ① Agri culturae non student,
  • maiorque pars eorum victus in lacte, caseo, carne consistit.
    • 彼らの大部分は、生活の糧がチーズで成り立っている。
  • ② Neque quisquam agri modum certum aut fines habet proprios;
    • 何者も、土地を確定した境界で、しかも持続的な領地として、持ってはいない。
  • sed magistratus ac principes in annos singulos
    • けれども、官吏や領袖たちは、各年ごとに、
  • gentibus cognationibusque hominum, quique una coierunt,
    • 一緒に集住していた種族や血縁の人々に、
  • quantum et quo loco visum est agri adtribuunt
    • 適切と思われる土地の規模と場所を割り当てて、
  • atque anno post alio transire cogunt.
    • 翌年には他(の土地)へ移ることを強いるのである。
      (訳注:第4巻1節には、スエビ族の説明として同様の記述がある。)
  • ③ Eius rei multas adferunt causas:
    • (官吏たちは)その事の多くの理由を説明する。
  • ne adsidua consuetudine capti studium belli gerendi agricultura commutent;
    • (部族民が)定住する習慣にとらわれて、戦争遂行の熱意を土地を耕すことに変えてしまわないように。
  • ne latos fines parare studeant, potentioresque humiliores possessionibus expellant;
    • 広大な領地を獲得することに熱心になって、有力者たちが弱者たちを地所から追い出さないように。
  • ne accuratius ad frigora atque aestus vitandos aedificent;
    • 寒さや暑さを避けるために(住居を)非常な入念さで建築することがないように。
  • ne qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque nascuntur;
    • 金銭への欲望が増して、その事から派閥や不和が生ずることのないように。
  • ut animi aequitate plebem contineant, cum suas quisque opes cum potentissimis aequari videat.
    • おのおのが自分の財産も最有力者のも同列に置かれていると見ることで、心の平静により民衆を抑えるように。


(訳注:ストラボン[27]タキトゥス[28]などの著述家たちも、ゲルマニアの住民が農耕をせず、
遊牧民のように移動しながら暮らし、小さな住居に住み、食料を家畜に頼っていると記述している。)

[編集] 23節

ゲルマニア諸部族のあり方

  • ① Civitatibus maxima laus est
    • 諸部族にとって、最も称賛されることは、
  • quam latissime circum se vastatis finibus solitudines habere.
    • できる限り広く自分たちの周辺で領土を荒らして荒野に保っておくことである。
  • ② Hoc proprium virtutis existimant,
    • 以下のことを(自分たちの)武勇の特質と考えている。
  • expulsos agris finitimos cedere,
    • 近隣の者たちが土地から追い払われて立ち去ること、
  • neque quemquam prope {se} audere consistere;
    • および、何者も自分たちの近くにあえて定住しないこと、である。
  • ③ simul hoc se fore tutiores arbitrantur, repentinae incursionis timore sublato.
    • 他方、これにより、予期せぬ襲撃の恐れを取り除いて、自分たちはより安全であろうと思われた。
  • ④ Cum bellum civitas aut inlatum defendit aut infert,
    • 部族に戦争がしかけられて防戦したり、あるいはしかけたりしたときには、
  • magistratus, qui ei bello praesint, ut vitae necisque habeant potestatem, deliguntur.
    • その戦争を指揮して、生かすも殺すも勝手な権力を持つ将官が選び出される。
  • ⑤ In pace nullus est communis magistratus,
    • 平時においては、(部族に)共通の将官は誰もいないが、
  • sed principes regionum atque pagorum inter suos ius dicunt controversiasque minuunt.
    • 地域や郷の領袖たちが、身内の間で判決を下して、訴訟ごとを減らす。
  • ⑥ Latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt,
    • それぞれの部族の領土の外で行なう略奪のことは、何ら恥辱とは見なしていない。
  • atque ea iuventutis exercendae ac desidiae minuendae causa fieri praedicant.
    • さらに、それ(略奪)は、青年たちを訓練することや、怠惰を減らすことのために行なわれる、と公言している。
  • ⑦ Atque ubi quis ex principibus in concilio dixit
    • そして、領袖たちのうちのある者が(次のように)言うや否や、
  • se ducem fore, qui sequi velint, profiteantur,
    • 《自分が(略奪の)引率者となるから、追随したい者は申し出るように》と(言うや否や)、
  • consurgunt ii qui et causam et hominem probant, suumque auxilium pollicentur
    • (略奪の)口実にも(引率する)人物にも賛同する者は立ち上がって、自らの支援を約束して、
  • atque ab multitudine conlaudantur:
    • 群衆から大いに誉められる。
  • ⑧ qui ex his secuti non sunt,
    • これら(約束した者)のうちで(略奪に)追随しない者は、
  • in desertorum ac proditorum numero ducuntur,
    • 逃亡兵や裏切り者と見なされて、
  • omniumque his rerum postea fides derogatur.
    • その後は、彼らにとってあらゆる事の信頼が(皆から)拒まれる。
  • ⑨ Hospitem violare fas non putant;
    • 客人に暴行することは道理に適うとは思ってはいない。
  • qui quacumque de causa ad eos venerunt,
    • 彼ら(ゲルマニア人)のところへ理由があって来た者(=客人)は誰であれ、
  • ab iniuria prohibent, sanctos habent,
    • 無法行為から防ぎ、尊ぶべきであると思っている。
  • hisque omnium domus patent victusque communicatur.
    • 彼ら(客人)にとってすべての者の家は開放されており、生活用品は共有される。
      (訳注:客人への接待ぶりについては、タキトゥス[29]も伝えている。)

[編集] 24節

ケルト文化の広がり(BC800年~BC400年頃)。ケルト系部族の優越は、鉄器文化の発達などによると考えられている。
エラトステネスの地理観を再現した世界地図(19世紀)。左上に「Orcynia Silva(オルキュニアの森)」とある。
ハルシュタット文化期とラ・テーヌ文化期におけるケルト系部族の分布。右上にウォルカエ族(Volcae)やボイイ族(Boii)の名が見える。ボイイ族が居住していた地域はボイオハエムム(Boihaemum)と呼ばれ、ボヘミア(Bohemia)として現在に残る。

ゲルマニア人とガリア人

  • ① Ac fuit antea tempus,
    • かつてある時代があって、
  • cum Germanos Galli virtute superarent,
  • ultro bella inferrent, propter hominum multitudinem agrique inopiam
    • 人間の多さと土地の欠乏のために(ガリア人は)自発的に戦争をしかけて、
  • trans Rhenum colonias mitterent.
    • レヌス(=ライン川)の向こう側へ入植者たちを送り込んでいた。
  • ② Itaque ea quae fertilissima Germaniae sunt loca circum Hercyniam silvam,
  • quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse video,
  • quam illi Orcyniam appellant,
    • それを彼らはオルキュニアと呼んでいるが、
  • Volcae Tectosages occupaverunt atque ibi consederunt;
    • (その地を)ウォルカエ族系のテクトサゲス族が占領して、そこに定住していた。
  • ③ quae gens ad hoc tempus his sedibus sese continet
    • その種族は、この時代までこの居場所に留まっており、
  • summamque habet iustitiae et bellicae laudis opinionem.
    • 公正さと戦いの称賛で最高の評判を得ている。
  • ④ Nunc quod in eadem inopia, egestate, patientia qua Germani permanent,
    • 今も、窮乏や貧困を、ゲルマニア人が持ちこたえているのと同じ忍耐をもって、
  • eodem victu et cultu corporis utuntur;
    • 同じ食物および体の衣服を用いている。
  • ⑤ Gallis autem provinciarum propinquitas et transmarinarum rerum notitia
    • これに対して、ガリア人にとって(ローマの)属州に近接していること、および海外のものを知っていることは、
  • multa ad copiam atque usus largitur,
    • 富や用品の多くが供給されている。
  • paulatim adsuefacti superari multisque victi proeliis
    • (ガリア人は)しだいに圧倒されることや多くの戦闘で打ち負かされることに慣らされて、
  • ne se quidem ipsi cum illis virtute comparant.
    • (ガリア人)自身でさえも彼ら(ゲルマニア人)と武勇で肩を並べようとはしないのである。


訳注:本節の①項については、タキトゥスが著書『ゲルマーニア』28章(原文)において、次のように言及している。
Validiores olim Gallorum res fuisse summus auctorum divus Iulius tradit;
かつてガリア人の勢力がより強力であったことは、最高の証言者である神君ユリウス(・カエサル)も伝えている。
eoque credibile est etiam Gallos in Germaniam transgressos:
それゆえに、ガリア人でさえもゲルマニアに渡って行ったと信ずるに値するのである。)

[編集] 25節

ヘルキュニアの森林地帯

  • ① Huius Hercyniae silvae, quae supra demonstrata est, latitudo
    • 前に述べたヘルキュニアの森の幅は、
  • novem dierum iter expedito patet:
    • 軽装の旅で9日間(かかるだけ)広がっている。
  • non enim aliter finiri potest,
    • なぜなら(ゲルマニア人は)他に境界を定めることができないし、
  • neque mensuras itinerum noverunt.
    • 道のりの測量というものを知っていないのである。
ヘルキュニアの森林地帯(ドイツ南西部、シュヴァルツヴァルトの森の最高峰フェルドベルク山 Feldberg の眺望)
  • ② Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et Rauracorum finibus
  • rectaque fluminis Danubii regione
    • ダヌビウス川に沿って真っ直ぐに(流れ)、
      (訳注:ダヌビウス Danubius はダヌウィウス Danuvius とも呼ばれ、現在のドナウ川である。)
  • pertinet ad fines Dacorum et Anartium;
  • ③ hinc se flectit sinistrorsus diversis ab flumine regionibus
    • ここ(ダヌビウス川)から(森は)左方へ向きを変えて、川の地域からそれて、
      (訳注:川が南へ折れるのとは逆に、森は北へそれてエルツ山地を通ってカルパティア山脈に至ると考えられている[30]。)
  • multarumque gentium fines propter magnitudinem attingit;
    • (森の)大きさのために、多くの種族の領土に接しているのである。
  • ④ neque quisquam est huius Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius silvae dicat,
    • その森の(東の)端緒へ訪れたと言う者は、こちら(西側)のゲルマニアに属する者では誰もいないし、
  • cum dierum iter LX processerit,
    • 60日間の旅で進んでも(いないのであるが)、
  • aut, quo ex loco oriatur, acceperit:
    • あるいは(森が)どの場所から生じているか把握した(者もいないのである)。
  • ⑤ multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint;
    • それ(=森)の中には、ほかの地では見られない野獣の多くの種類が生息していることが知られている。
  • ex quibus quae maxime differant ab ceteris et memoriae prodenda videantur,
    • それらのうちで、ほかの(地の)ものと大きく異なったものは、記録で伝えるべきものであり、
  • haec sunt.
    • 以下のものである。

[編集] 26節

トナカイRangifer tarandus)。発達した枝角を持ち、雌雄ともに角があるという特徴は本節の説明に合致している。が、角が一本ということはないし、野生のトナカイは少なくとも現在では極北の地にしか住まない。

ヘルキュニアの野獣①

  • ① Est bos cervi figura,
    • 鹿の姿形をしたがいる。
  • cuius a media fronte inter aures unum cornu existit
    • それの両耳の間の額の真ん中から一つの角が出ており、
  • excelsius magisque derectum his, quae nobis nota sunt, cornibus;
    • 我々(ローマ人)に知られている角よりも非常に高くて真っ直ぐである。
  • ab eius summo sicut palmae ramique late diffunduntur.
    • その先端部から、手のひらや枝のように幅広く広がっている。
  • Eadem est feminae marisque natura,
    • 雌と雄の特徴は同じであり、
  • eadem forma magnitudoque cornuum.
    • 角の形や大きさも同じである。


訳注:カエサルによる本節の記述はユニコーン(一角獣)の伝説に
結び付けられている。しかし本節における発達した枝角の説明は、むしろ
トナカイヘラジカのような獣を想起させる。)

[編集] 27節

ヘラジカ(Alces alces)。
発達した枝角と大きな体を持ち、名称以外は本節の説明とまったく合致しない。
しかしながら、大プリニウスの『博物誌』第8巻(16章・39節)には、アクリスachlis)という一見ヘラジカ(alces)のような奇獣が紹介され、その特徴は本節②項以下のカエサルの説明とほぼ同じであることが知られている。
ノロジカ(Capreolus capreolus)。
ヨーロッパに広く分布する小鹿で、まだら模様で山羊にも似ているので、本節①項の説明と合致する。しかし、関節はあるし、腹ばいにもなる。

ヘルキュニアの野獣②

  • ① Sunt item, quae appellantur alces.
    • アルケスと呼ばれるものもいる。
      (訳注:アルケス alces とはヘラジカ(オオシカ)を指す単語であるが本節の説明と矛盾する。)
  • Harum est consimilis capris figura et varietas pellium,
    • これらの姿形や毛皮のまだらは雄山羊に似ている。
  • sed magnitudine paulo antecedunt
    • が、(山羊を)大きさで少し優っており、
  • mutilaeque sunt cornibus
    • 角は欠けていて、
  • et crura sine nodis articulisque habent.
    • 脚部には関節の類いがない。
      (訳注:nodus も articulus も関節の類いを意味する)
  • ② Neque quietis causa procumbunt
    • 休息のために横たわらないし、
  • neque, si quo adflictae casu conciderunt,
    • もし何か不幸なことで偶然にも倒れたならば、
  • erigere sese aut sublevare possunt.
    • 自らを起こすことも立ち上げることもできない。
  • ③ His sunt arbores pro cubilibus;
    • これらにとって木々は寝床の代わりである。
  • ad eas se adplicant
    • それら(の木々)へ自らを寄りかからせて、
  • atque ita paulum modo reclinatae quietem capiunt.
    • こうして少しだけもたれかかって休息を取るのである。
  • ④ Quarum ex vestigiis
    • それらの足跡から
  • cum est animadversum a venatoribus, quo se recipere consuerint,
    • (鹿が)どこへ戻ることを常としているかを狩人によって気付かれたときには、
  • omnes eo loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores,
    • その地のすべての木々を(狩人は)根から倒すか、あるいは傷つけて、
  • tantum ut summa species earum stantium relinquatur.
    • それらの(木々の)いちばん(外側)の見かけが、立っているかのように残して置かれる。
  • ⑤ Huc cum se consuetudine reclinaverunt,
    • そこに(鹿が)習性によってもたれかかったとき、
  • infirmas arbores pondere adfligunt atque una ipsae concidunt.
    • 弱った木々を重みで倒してしまい、自身も一緒に倒れるのである。

[編集] 28節

ヨーロッパバイソンBison bonasus)。
かつてヨーロッパに多数生息していた野牛で、相次ぐ乱獲により野生のものは20世紀初頭にいったん絶滅したが、動物園で繁殖させたものを再び野生に戻す試みが行なわれている。
疾走するバイソン
酒杯として用いられた野獣の角。銀で縁取りされている。

ヘルキュニアの野獣③

  • ③ Tertium est genus eorum, qui uri appellantur.
    • 第3のものは、野牛と呼ばれる種類である。
  • Hi sunt magnitudine paulo infra elephantos,
    • これらは、大きさで少しに劣るが、
  • specie et colore et figura tauri.
    • 見かけと色と姿形は雄である。
  • ② Magna vis eorum est et magna velocitas,
    • それらの力は大きく、(動きも)とても速く、
  • neque homini neque ferae, quam conspexerunt, parcunt.
    • 人間でも野獣でも、見かけたものには容赦しない。
  • Hos studiose foveis captos interficiunt.
    • (ゲルマニア人は)これらを熱心に落とし穴で捕らえたものとして殺す。
  • ③ Hoc se labore durant adulescentes
    • この労苦により青年たちを鍛え、
  • atque hoc genere venationis exercent,
    • 狩猟のこの類いで鍛錬するのであり、
  • et qui plurimos ex his interfecerunt,
    • これら(の野牛)のうちから最も多くを殺した者は、
  • relatis in publicum cornibus, quae sint testimonio,
    • 証拠になるためのを公の場に持参して、
  • magnam ferunt laudem.
    • 大きな賞賛を得るのである。
  • ④ Sed adsuescere ad homines et mansuefieri ne parvuli quidem excepti possunt.
    • けれども(野牛は)幼くして捕らえられてさえも、人間に慣れ親しんで飼い慣らされることはできない。
  • ⑤ Amplitudo cornuum et figura et species multum a nostrorum boum cornibus differt.
    • 角の大きさや形や見かけは、我々(ローマ人)の牛の角とは大いに異なる。
  • ⑥ Haec studiose conquisita ab labris argento circumcludunt
    • これらは熱心に探し求められて、縁をで囲って、
  • atque in amplissimis epulis pro poculis utuntur.
    • とても贅沢な祝宴においてとして用いられるのである。

[編集] 対エブロネス族追討戦(1)

[編集] 29節

[編集] 30節

[編集] 31節

[編集] 32節

[編集] 33節

[編集] 34節

[編集] スガンブリ族のアドゥアトゥカ攻略戦

[編集] 35節

[編集] 36節

[編集] 37節

[編集] 38節

[編集] 39節

[編集] 40節

[編集] 41節

[編集] 42節

[編集] 対エブロネス族追討戦(2)

[編集] 43節

[編集] 44節

'

[編集] 脚注

  1. ^ 英語版ウィキソースでは「they make advances to him through the Aedui, whose state was from ancient times under the protection of Rome.」と英訳されている。
  2. ^ 『ゲルマーニア』タキトゥス著、泉井久之助訳注、岩波文庫の38章「スエービー」などを参照。
  3. ^ 『モムゼン ローマの歴史Ⅳ』長谷川博隆訳、名古屋大学出版会、のp.201, p.224, p.232などを参照。
  4. ^ 『ゲルマーニア』タキトゥス著、泉井久之助訳注、岩波文庫の36章「ケルスキー」などを参照。
  5. ^ 『ゲルマーニア』タキトゥス著、泉井久之助訳注、岩波文庫の28章などを参照。
  6. ^ 『ケルト事典』ベルンハルト・マイヤー著、鶴岡真弓監修、創元社の「ポセイドニオス」「カエサル」の項を参照。
  7. ^ 『ギリシア・ローマ世界地誌Ⅰ』ストラボン著、飯尾都人訳、龍溪書舎を参照。
  8. ^ 『神代地誌』ディオドロス著、飯尾都人訳、龍溪書舎を参照。
  9. ^ 『世界地理』ポンポニウス・メラ著、飯尾都人訳(上掲『神代地誌』に所収)
  10. ^ 『ゲルマーニア』タキトゥス著、泉井久之助訳注、岩波文庫などを参照。
  11. ^ ストラボン『ギリシア・ローマ世界地誌Ⅰ』(前掲、p.330)
  12. ^ adlegitur はβ系写本の記述で、α系写本にはない。
  13. ^ ディオドロス『神代地誌』(前掲、p.408)
  14. ^ ストラボン『ギリシア・ローマ世界地誌Ⅰ』(前掲、第7巻 第3章 第5節)
  15. ^ ディオドロス『神代地誌』(前掲、p.408)
  16. ^ ディオドロス『神代地誌』(前掲、p.410-p.411)
  17. ^ ストラボン『ギリシア・ローマ世界地誌Ⅰ』(前掲、p.341-p.342)
  18. ^ ポンポニウス・メラ『世界地理』(前掲、p.549)
  19. ^ 例えば『ケルト人─蘇るヨーロッパ<幻の民>』C.エリュエール著、鶴岡真弓監修、創元社、p.130の挿絵などを参照。
  20. ^The Wicker Man”はウィッカーマンを題材にした1973年のイギリスのカルト映画作品。
  21. ^The Wicker Man”は上記作品をリメイクした2006年のアメリカ・カナダ・ドイツの映画作品。
  22. ^ ストラボン『ギリシア・ローマ世界地誌Ⅰ』(前掲、p.343)
  23. ^ ディオドロス『神代地誌』(前掲、p.410~p.411)
  24. ^ タキトゥス『ゲルマーニア』43章(ラテン語原文)を参照。
  25. ^ 『ケルト事典』(前掲)「ローマ風解釈」の項を参照。
  26. ^ タキトゥス『ゲルマーニア』2章・9章を参照
  27. ^ ストラボン『ギリシア・ローマ世界地誌Ⅰ』(前掲、p.510)
  28. ^ タキトゥス『ゲルマーニア』23章・16章などを参照。26章では農耕についても解説されている。
  29. ^ タキトゥス『ゲルマーニア』21章を参照。
  30. ^ タキトゥス『ゲルマーニア』泉井久之助訳注、岩波文庫、p.131-132の注などを参照

[編集] 参考リンク



ヘルプ