ラテン語の文法
このページは2ページにわたります
ラテン語の文法 (grammatica)
格変化 (declinatio)
[編集]名詞の格変化 (declinatio)
[編集]ラテン語の名詞は、数 (numerus) ・格 (casus) によって語の形を変える。これをdeclinatioという。日本語では、格変化と呼ばれる。数には、単数 (singularis) と複数 (pluralis) がある。古典ギリシア語のような双数はない。格には、主格 (nominativus) 、呼格 (vocativus) 、属格 (genitivus) 、与格 (dativus) 、対格 (accusativus) 、奪格 (ablativus) 、地格 (locativus) の7つがあるが、呼格は大体において主格と同形であり、また、地格についてはこの格を持っている語自体が稀である。従って、通常の名詞については、五つの格を覚えればよいということになる。つまり、通常一つの名詞につき、2x5=10の形を覚える必要がある。
しかし、ラテン語では、格変化はおおよそ規則的であり、パターン化されている。大概、典型的なものについて十個の形を覚えておけば、他の名詞については、単数主格と単数属格の形が分かれば、他の形は類推できる。このため、辞書には単数主格と単数属格の形しか出ていない。単語を書く際には、この二つの形を並べて書く(こうする事で、名詞であることも明らかになる)。
なお、名詞には必ず性があり、これを覚えておかないと、形容詞を正しく変化させることが出来ないから(数・格のみならず、性をも一致させる必要があるため。これを性数格の一致という)、これも覚える必要がある。性には、男性 (masculinum) ・女性 (femininum) ・中性 (neutrum) がある。中性は、イタリア語やフランス語などでは消失してしまったが、ドイツ語には現在でもある。
A型格変化
[編集]一つ目の型は、A型の格変化である。これは、属格単数形が-aeとなるものである。属格複数形が-arumという形をとる事に着目して、A型の格変化(独:a-Deklination)と呼ばれる。第一格変化・第一種転尾とも呼ばれる。これには、幾つかのパターンがある。ラテン語式に関していえば、A型の格変化には、一つのパターンしかない。このパターンでは、単数主格と単数属格が、「-a, -ae」となる。その例外のパターンは、ギリシア語式のもので、ギリシア語から来た名詞については、これに従うものがある。いずれにせよ、複数の格変化は同じである。
-a, -ae
[編集]第一のパターンは、単数主格で-a、単数属格で-aeとなるものである。ここでは、「女性」を意味する「femina, feminae」を例にとって、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -a (femina) | -ae (feminae) |
| 属格 (genitivus) | -ae (feminae) | -ārum (feminarum) |
| 与格 (dativus) | -ae (feminae) | -īs (feminis) |
| 対格 (accusativus) | -am (feminam) | -ās (feminas) |
| 奪格 (ablativus) | -ā (femina) | -īs (feminis) |
呼格は、主格と同形である。地格は、与格と同形である。
| agricola, agricolae | 農夫 |
| athleta, athletae | 競技者 |
| auriga, aurigae | 馭者 |
| Belgae, Belgarum (pl.) | ベルガエ人 |
| conviva, convivae | 客 |
| incola, incolae | 住人 |
| nauta, nautae | 水夫 |
| Persae, Persarum (pl.) | ペルシア人 |
| poeta, poetae | 詩人 |
| Aeolia, Aeoliae | アエオリア島(シチリア島付近にあったといわれる島) |
| Aetna, Aetnae | エトナ火山(シチリア島の火山) |
| ala, alae | 翼、脇の下、腕 |
| amentia, amentiae | 狂気 |
| amica, amicae | 女友達、恋人(女) |
| amicitia, amicitiae | 友情、修好同盟 |
| ancora, ancorae | 錨 |
| anima, animae | 空気(元素として考えられていた)、息、呼吸、魂、生命 |
| aqua, aquae | 水 |
| aquila, aquilae | 鷲 |
| arrogantia, arrogantiae | 高慢 |
| Athenae, Athenarum (pl.) | アテーナイ(アッティカの中心都市) |
| Attica, Atticae | アッティカ |
| audacia, audaciae | 大胆 |
| aura, aurae | 空気、大気 |
| avaritia, avaritiae | 貪欲、けち |
| bacca, baccae | 苺 |
| Britannia, Britanniae | ブリタニア |
| casa, casae | 小屋 |
| capra, caprae | 牝山羊 |
| caterva, catervae | 群、団 |
| causa, causae | 原因、理由 |
| cena, cenae | 食事(inter cenam(食事中に)、ad cenam invitare(食事に招く)) |
| clementia, clementiae | 穏やかなこと、慈悲深いこと |
| columba, columbae | 鳩 |
| columna, columnae | 柱 |
| concordia, concordiae | 共感、一致 |
| conscientia, conscientiae | 共に与り知ること、自覚、良心 |
| copia, copiae | 沢山、量、軍勢 |
| copiae, copiarum (pl.) | 財産、兵力 |
| cratera, craterae | 混酒器、水槽、(crater, crateris (m.)と同じ) |
| cura, curae | 注意、心配、手入れ |
| dea, deae | 女神 |
| dextera (dextra), dexterae (dextrae) | 右手 |
| diligentia, diligentiae | 細心、勤勉 |
| discordia, discordiae | 不和 |
| domina, dominae | 女主人 |
| fabula, fabulae | 物語、寓話 |
| fama, famae | 噂、評判、名声 |
| femina, feminae | 女性 |
| fera, ferae | 野獣 |
| figura, figurae | 形成、形、姿、形造物、美しい形、状態(fingo, finxi, fictum, fingere(造り上げる)から) |
| forma, formae | 形・形相、理想・典型、美 |
| formica, formicae | 蟻 |
| fortuna, fortunae | 幸運 |
| fossa, fossae | 堀、穴 |
| fuga, fugae | 逃亡 |
| Gallia, Galliae | ガリア、(現代ラテン語)フランス |
| gallina, gallinae | 雌鶏 |
| gena, genae | 頬 |
| Germania, Germaniae | ゲルマーニア、(現代ラテン語)ドイツ |
| gloria, gloriae | 名声、栄光 |
| Graecia, Graeciae | ギリシア |
| gratia, gratiae | 好意、感謝(gratias ago:有難う) |
| hasta, hastae | 投槍 |
| Henna, Hennae | ヘンナ(シチリア島の町) |
| herba, herbae | 草木、草 |
| historia, historiae | 研究、認識、記述、物語、歴史 |
| hora, horae | 時間、季節 |
| iniuria, iniuriae | 不正、侮辱、害 |
| insania, insaniae | 狂気 |
| insidiae, insidiarum (pl.) | 待ち伏せ、奸計 |
| insula, insulae | 島、道路に囲まれた借家 |
| invidia, invidiae | 嫉妬、憎悪 |
| ira, irae | 怒り |
| iracundia, iracundiae | 短気 |
| Italia, Italiae | イタリア |
| Ithaca, Ithacae | イタカ島(イオニア海の小島) |
| iustitia, iustitiae | 正義 |
| lacrima, lacrimae | 涙 |
| laetitia, laetitiae | 喜び |
| Latona, Latonae | ラートーナ(アポローとディアナの母) |
| laurea, laureae | 桂 |
| lingua, linguae | 舌、弁舌、言語 |
| luxuria, luxuriae | 増殖、豊かな成長、豊かさ、放蕩 |
| magistra, magistrae | 女教師 |
| mania, maniae | 躁病 |
| matrona, matronae | 既婚婦人(mater, matris(母)から) |
| mensa, mensae | 机 |
| memoria, memoriae | 記憶、記録、(omnis rerum memoria:世界史) |
| miseria, miseriae | 惨めさ、悲惨、窮乏 |
| misericordia, misericordiae | 同情 |
| modestia, modestiae | 節制、控え目 |
| pagina, paginae | ページ |
| patientia, patientiae | 忍耐 |
| patria, patriae | 祖国 |
| pecunia, pecuniae | お金 |
| philosophia, philosophiae | 哲学(愛智:φιλοσοφια) |
| poena, poenae | 刑罰 |
| porta, portae | 門 |
| prudentia, prudentiae | 予見、洞察、精通 |
| puella, puellae | 少女 |
| querela (querella), querelae (querellae) | 嘆き、苦情、異議申立、起訴(querela nullitatis:無効確認の訴訟、querela damni:損害賠償の訴訟)、気分がすぐれないこと |
| regina, reginae | 女王 |
| Roma, Romae | ローマ |
| rosa, rosae | 薔薇 |
| sapientia, sapientiae | 分別、賢明、叡智 |
| scientia, scientiae | 知識、科学 |
| sententia, sententiae | 見解、決意、元老院の投票決議、判決 |
| spina, spinae | 棘 |
| stella, stellae | 星 |
| stultitia, stultitiae | 馬鹿であること |
| superbia, superbiae | プライド、傲慢 |
| Thebae, Thebarum (pl.) | テーベ(古代エジプトの首都) |
| tristitia, tristitiae | 悲しみ |
| turba, turbae | 不安、騒動 |
| verecundia, verecundiae | 羞恥、内気 |
| via, viae | 道 |
| vita, vitae | 生命・人生・生活 |
-ās, -ae
[編集]ギリシア語式のパターンの一つ目は、主格単数が-ās、単数属格が-aeとなるものである。男性名詞となる。ここでは、「Aeneas, Aeneas」(アエネーアース、希:Αινειας(アイネイアス)、人名)を例にとって、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -as (Aeneas) | -ae (Aeneae) |
| 属格 (genitivus) | -ae (Aeneae) | -arum (Aenearum) |
| 与格 (dativus) | -ae (Aeneae) | -is (Aeneis) |
| 対格 (accusativus) | -am, -an (Aeneam, Aenean) | -as (Aeneas) |
| 奪格 (ablativus) | -a (Aenea) | -is (Aeneis) |
呼格は、-ā、つまり奪格と同形となる。この場合はAenea。
| Aeneas, Aeneae | アエネーアース(人名) |
| Leonidas, Leonidae | レオーニダース(スパルタの有名な王) |
-ēs, -ae
[編集]ギリシア語式のパターンの二つ目は、主格単数が-ēs、単数属格が-aeとなるものである。男性名詞となる。ここでは、「pyrites, pyritae」(火打石、希:πυριτης)を例にとって、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -es (pyrites) | -ae (pyritae) |
| 属格 (genitivus) | -ae (pyritae) | -arum (pyritarum) |
| 与格 (dativus) | -ae (pyritae) | -is (pyritis) |
| 対格 (accusativus) | -en (pyriten) | -as (pyritas) |
| 奪格 (ablativus) | -e, -a (pyrite, prita) | -is (pyritis) |
呼格は、-ē (pyrite)又は-a (pyrita)(短音)となる。つまり、奪格と同じ形である。
| pyrites, pyritae | 火打石(希:πυριτης) |
-e(長音), -ēs(長音)
[編集]ギリシア語式のパターンの三つ目は、主格単数が-e(長音)、単数属格が-es(長音)となるものである。前二者が男性名詞だったのに対して、女性名詞となる。もはや単数属格は-aeの形をしていないが、複数属格はなお-arumという形をとるので、A型の格変化に含める。ここでは、「epitome, epitomes」(要旨、希:επιτομη)を例にとって、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -e (epitome) | -ae (epitomae) |
| 属格 (genitivus) | -es (epitomes) | -arum (epitomarum) |
| 与格 (dativus) | -ae (epitomae) | -is (epitomis) |
| 対格 (accusativus) | -en (epitomen) | -as (epitomas) |
| 奪格 (ablativus) | -e (epitome) | -is (epitomis) |
呼格は、-e (epitome)(長音)となる。つまり、奪格と同形である(この場合、主格とも同形となる)。
| epitome, epitomes | 要旨(希:επιτομη) |
O型格変化
[編集]二つ目の型は、O型の格変化である。これは、属格単数形が-iとなるものである。属格複数形が-orumという形をとる事に着目して、O型の格変化と呼ばれる。第2格変化とも呼ばれる。O型の格変化には、幾つかのパターンがある。
-us, -i
[編集]一つ目のパターンは、単数主格で-usとなるものである。「馬」を意味する「equus, equi」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -us (equus) | -ī (equi) |
| 属格 (genitivus) | -ī (equi) | -ōrum (equorum) |
| 与格 (dativus) | -ō (equo) | -īs (equis) |
| 対格 (accusativus) | -um (equum) | -ōs (equos) |
| 奪格 (ablativus) | -ō (equo) | -īs (equis) |
呼格は、複数においては、主格と同形である。単数においては、-e (eque)という、主格と異なる形をとる。
| amicus, amici | 友(男性) |
| campus, campi | 野原 |
| cervus, cervi | 牡鹿 |
| cibus, cibi | 食べ物 |
| dominus, domini | 主人 |
| equus, equi | 馬 |
| filius, filii | 息子 |
| Gallus, Galli | ガリア人 |
| numerus, numeri | 数 |
| nuntius, nuntii | 使者 |
| populus, populi | 人民 |
| Romanus, Romani | ローマ人 |
| servus, servi | 奴隷 |
| tribunus, tribuni | 護民官 |
| ventus, venti | 風 |
| Aegyptus, Aegypti | エジプト |
| alvus, alvi | 腹 |
| atomus, atomi | 原子 |
| Corinthus, Corinthi | コリント |
| diphithongus, diphitongi | 二重母音 |
| ficus, fici | 無花果 |
| humus, humi | 地面 |
| laurus, lauri | 月桂樹 |
| methodus, methodi | 方法 |
| pinus, pini | 松 |
| pelagus, pelagi | 海 |
| virus, viri | 毒、ウイルス |
| vulgus, vulgi | 民衆 |
-um, -i
[編集]二つ目のパターンは、単数主格で-umとなるものである。「プレゼント」を意味する「donum, doni」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -um (donum) | -a (dona) |
| 属格 (genitivus) | -ī (doni) | -ōrum (donorum) |
| 与格 (dativus) | -ō (dono) | -īs (donis) |
| 対格 (accusativus) | -um (donum) | -a (dona) |
| 奪格 (ablativus) | -ō (dono) | -īs (donis) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
- このパターンの格変化をする女性名詞
| argentum, argenti | 銀 |
| arma, armorum (pl.) | 武具 |
| aurum, auri | 金 |
| basium, basii | 接吻 |
| bellum, belli | 戦争 |
| castra, castrorum (pl.) | 陣営 |
| consilium, consilii | 計画、目的、相談、忠告 |
| donum, doni | プレゼント |
| exemplum, exempli | 手本 |
| exitium, exitii | 破壊 |
| gaudium, gaudii | 喜び |
| officium, officii | 義務、公務 |
| oppidum, oppidi | 城市 |
| otium, otii | 暇、安閑 |
| periculum, periculii | 危険 |
| pilum, pili | 重い投槍 |
| praemium, praemii | 褒美 |
| remedium, remedii | 薬、治療法 |
| scutum, scuti | 長楯 |
| templum, templi | 神殿 |
| verbum, verbi | 言葉 |
-, -i(語幹変化なし)
[編集]単数主格で語幹のみとなるパターンには、二通りある。このうち、語幹の変化のないものの格変化を、ここで示しておく。「少年」を意味する「puer, pueri」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (puer) | -i (pueri) |
| 属格 (genitivus) | -i (pueri) | -orum (puerorum) |
| 与格 (dativus) | -o (puero) | -is (pueris) |
| 対格 (accusativus) | -um (puerum) | -os (pueros) |
| 奪格 (ablativus) | -o (puero) | -is (pueris) |
呼格は、主格と同形である。
| gener, generi | 婿 |
| liberi, liberorum (pl.) | 子供達 |
| signifer, signiferi | 旗手 |
| socer, soceri | 舅 |
| vesper, vesperi | 夕方 |
| puer, pueri | 少年 |
| vir, viri | 男、夫、立派な人物 |
| triumvir, triumviri | 三頭政治家 |
- このパターンの格変化をする女性名詞
- このパターンの格変化をする中性名詞
-, -i(語幹変化あり)
[編集]単数主格で語幹のみとなるパターンの2つ目は、語幹の変化を伴うものである。これは、単数主格以外では、語幹のeが約まって脱落する。「本」を意味する「liber, libri」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (liber) | -i (libri) |
| 属格 (genitivus) | -i (libri) | -orum (librorum) |
| 与格 (dativus) | -o (libro) | -is (libris) |
| 対格 (accusativus) | -um (librum) | -os (libros) |
| 奪格 (ablativus) | -o (libro) | -is (libris) |
呼格は、主格と同形である。
| ager, agri | 畑 |
| aper, apri | 猪 |
| culter, cultri | ナイフ |
| faber, fabri | 職人 |
| liber, libri | 本 |
| magister, magistri | 教師 |
- このパターンの格変化をする女性名詞
- このパターンの各変化をする中性名詞
I型格変化
[編集]三つ目の型は、I型の格変化である。属格複数形が-iumとなることに着目して、こう呼ばれる。属格単数形では、-isという形になるが、これは、I型のみならず、子音型でもそうである。I型の格変化にも、幾つかのパターンがある。
-is, -is
[編集]一つ目のパターンは、単数主格で-isとなるものである。このパターンには、単数対格が-im、単数奪格が-īとなるものと、単数対格が-em、単数奪格が-eとなるものの二種類がある。前者のみを真正のI型格変化とし、後者については混合型という全く別のの格変化(独:gemischte Deklination)として扱うものもある。しかし、これらは、辞書の形を見ただけでは区別することはできない。しかも、混合型の名詞でも、I型の単数奪格形を許容するものもある。したがって、ここでは区別しないことにする。その代り、I型か混合型かなどの註記を単語に附しておく。それでは、「塔」を意味する「turris, turris」(I型)、「敵」を意味する「hostis, hostis」(混合型)を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -is (turris, hostis) | -es (turres, hostes) |
| 属格 (genitivus) | -is (turris, hostis) | -ium (turrium, hostium) |
| 与格 (dativus) | -i (turri, hosti) | -ibus (turribus, hostibus) |
| 対格 (accusativus) | -im / -em (turrim, hostem) | -is (-es) (turris (turres), hostis (hostes)) |
| 奪格 (ablativus) | -i / -e (turri, hoste) | -ibus (turribus, hostibus) |
呼格は、主格と同形である。
| Albis, Albis(I型) | エルベ川 |
| civis, civis (m./f.) | 市民 |
| finis, finis | 終り |
| hostis, hostis (m./f.) | 敵 |
| ignis, ignis(混合型、但し単数奪格igniも可) | 火 |
| mensis, mensis | 月(暦の) |
| Tiberis, Tiberis(I型) | ティベル川 |
| testis, testis (m./f.) | 証人 |
| auris, auris | 耳 |
| avis, avis | 鳥 |
| ;civis, civis (m./f.) | 市民 |
| classis, classis(混合型) | 艦隊、組、階級 |
| febris, febris(I型) | 熱 |
| hostis, hostis (m./f.) | 敵 |
| navis, navis(混合型、但し単数奪格naviも可) | 船 |
| Neapolis, Neapolis(I型) | ネアポリス(現在のナポリ) |
| puppis, puppis(I型) | 船尾 |
| securis, securis(I型) | 斧 |
| sitis, sitis(I型) | 喉の渇き |
| testis, testis (m./f.) | 証人 |
| turris, turris(I型) | 塔 |
| tussis, tussis | 咳 |
| vallis, vallis | 谷 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
-es, -is
[編集]二つ目のパターンは、単数主格で-esとなるものである。「狐」を意味する「vulpes, vulpis」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -es (vulpes) | -es (vulpes) |
| 属格 (genitivus) | -is (vulpis) | -ium (vulpium) |
| 与格 (dativus) | -i (vulpi) | -ibus (vulpibus) |
| 対格 (accusativus) | -em (vulpem) | -is (-es) (vulpis (vulpes)) |
| 奪格 (ablativus) | -e (vulpe) | -ibus (turribus) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
| aedes, aedis | 家 |
| caedes, caedis | 殺害、虐殺 |
| clades, cladis | 損害 |
| fames, famis | 空腹、飢餓 |
| nubes, nubis | 雲 |
| vulpes, vulpis | 狐 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
-s, -is
[編集]三つ目のパターンは、単数主格でsがつくものである。このパターンには、語幹は変化しないが、語幹の末尾の子音とsが融合するため、語幹が変化しているように見えるものが多い。具体的には、
- c+s=x
- g+s=x
- t+s=s
- d+s=s
となる。それでは、「木の葉」を意味する「frons, frondis」と「額」を意味する「frons, frontis」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -s (frons, frons) | -es (frondes, frontes) |
| 属格 (genitivus) | -is (frondis, frontis) | -ium (frondium, frontium) |
| 与格 (dativus) | -i (frondi, fronti) | -ibus (frondibus, frontibus) |
| 対格 (accusativus) | -em (frondem, frontem) | -is (-es) (frondis (frondes), frontis (frontes)) |
| 奪格 (ablativus) | -e (fronde, fronte) | -ibus (frondibus, frontibus) |
呼格は、主格と同形である。
| adulescens, adulescentis (m./f.) | 青年 |
| dens, dentis | 歯 |
| fons, fontis | 泉、源 |
| infans, infantis (m./f.) | 幼児 |
| adulescens, adulescentis (m./f.) | 青年 |
| ars, artis | 術、技、業 |
| frons, frondis | 木の葉 |
| frons, frontis | 額 |
| gens, gentis | 種族、人種 |
| infans, infantis (m./f.) | 幼児 |
| mors, mortis | 死 |
| nox, noctis | 夜 |
| pars, partis | 部分 |
| serpens, serpentis | 蛇 |
| urbs, urbis | 都 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
-, -is(語幹変化あり)
[編集]四つ目のパターンは、単数主格で語幹のみとなり、語幹が変化するものである。そもそも、単数主格で語幹のみとなるパターンには二種類あり、上記の三つの格変化のパターンと大体似ているものと、そうでないものがある。前者は、主格単数で-erという語幹をもつものであり、ここで取上げるものである。後者は、主格単数で-al, -arという流音幹をもつものであり、次に取上げるものである。それでは、前者のパターンの格変化を見てみよう。「大雨」を意味する「imber, imbris」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (imber) | -es (imbres) |
| 属格 (genitivus) | -is (imbris) | -ium (imbrium) |
| 与格 (dativus) | -i (imbri) | -ibus (imbribus) |
| 対格 (accusativus) | -em (imbrem) | -is (-es) (imbris (imbres)) |
| 奪格 (ablativus) | -e (-i) (imbre (imbri)) | -ibus (imbribus) |
呼格は、主格と同形である。
| imber, imbris | 大雨 |
| venter, ventris | 腹 |
| linter, lintris | 艀 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
-, -is(語幹変化なし)
[編集]五つ目のパターンは、単数主格で語幹のみとなり、語幹が変化しないものである。「動物」を意味する「animal, animalis」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (animal) | -ia (animalia) |
| 属格 (genitivus) | -is (animalis) | -ium (animalium) |
| 与格 (dativus) | -i (animali) | -ibus (animalibus) |
| 対格 (accusativus) | - (animal) | -ia (animalia) |
| 奪格 (ablativus) | -i (animali) | -ibus (animalibus) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
- このパターンの格変化をする女性名詞
| animal, animalis | 動物 |
| calcar, calcaris | 拍車 |
| exemplar, exemplaris | 写し、模範 |
| tribunal, tribunalis | 古代ローマ大官の座席のあった高段、法廷 |
| vectigal, vectigalis | 税 |
-e, -is
[編集]六つ目のパターンは、単数主格で-e、単数属格で-isとなるものである。これは、五つ目のパターンの亜種である。「海」を意味する「mare, maris」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -e (mare) | -ia (maria) |
| 属格 (genitivus) | -is (maris) | -ium (marium) |
| 与格 (dativus) | -i (mari) | -ibus (maribus) |
| 対格 (accusativus) | -e (mare) | -ia (maria) |
| 奪格 (ablativus) | -i (mari) | -ibus (maribus) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
- このパターンの格変化をする女性名詞
| cubile, cubilis | 寝台 |
| conclave, conclavis | 部屋 |
| mare, maris | 海 |
子音型格変化
[編集]四つ目の型は、子音型の格変化である。先程、属格複数形が-iumとなるものをI型の格変化と呼ぶことを見た。これに似た格変化のパターンが幾つかあり、それらは属格複数形が-子音+umとなるので、子音型の格変化と呼ばれる。属格単数形では、-isという形になるが、これはI型と同じである。中性の語は独特のパターンを取り、その他の語は、語幹によって、流音幹(独:Liquidastämme)・鼻音幹(独:Nasalstämme)・黙音幹(独:Mutastämme)に区別する。
中性:-, -is(語幹変化あり)
[編集]一つ目のパターンは、中性名詞の格変化である。単数主格及び単数対格と、それ以外では、語幹の形が変化する。「体」を意味する「corpus, corporis」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (corpus) | -a (corpora) |
| 属格 (genitivus) | -is (corporis) | -um (corporum) |
| 与格 (dativus) | -i (corpori) | -ibus (corporibus) |
| 対格 (accusativus) | - (corpus) | -a (corpora) |
| 奪格 (ablativus) | -e (corpore) | -ibus (corporibus) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
- このパターンの格変化をする女性名詞
| agmen, agminis | 動き、行軍縦隊 |
| caput, capitis | 頭 |
| carmen, carminis | 歌 |
| corpus, corporis | 体 |
| frigus, frigoris | 寒さ |
| genus, generis | 出自、家門、種属 |
| iter, itineris | 旅 |
| ius, iuris | 法 |
| litus, litoris | 岸 |
| lumen, luminis | 光 |
| nomen, nominis | 名 |
| opus, operis | 仕事、努力、事業、著作物 |
| rus, ruris | 田野、田舎 |
| sidus, sideris | 星座 |
| tempus, temporis | 時間、時代、時勢、時機 |
| vulnus, vulneris | 傷 |
流音幹:-, -is(語幹変化なし)
[編集]二つ目のパターンは、流音幹である。これには、単数主格とそれ以外で語幹の形が変わるものと、変らないものがある。まずは、語幹変化のないものを見よう。この場合、全く語幹が変化しないものもあるが、語幹の末尾のsが母音に挟まれてrとなるため、語幹が変化しているように見えるものもある。「愛」を意味する「amor, amoris」と「花」を意味する「flos, floris」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (amor, flos) | -es (amores, flores) |
| 属格 (genitivus) | -is (amoris, floris) | -um (amorum, florum) |
| 与格 (dativus) | -i (amori, flori) | -ibus (amoribus, floribus) |
| 対格 (accusativus) | -em (amorem, florem) | -es (amores, flores) |
| 奪格 (ablativus) | -e (amore, flore) | -ibus (amoribus, floribus) |
呼格は、主格と同形である。
| amor, amoris | 愛 |
| augur, auguris (m./f.) | 鳥占官 |
| Caesar, Caesaris | カエサル |
| clamor, clamoris | 叫び、歓声 |
| color, coloris | 色 |
| consul, consulis | 執政官 |
| dolor, doloris | 痛み、苦しみ |
| exsul, exsulis (m./f.) | 追放された人 |
| flos, floris | 花 |
| fur, furis | 泥棒 |
| honos (honor), honoris | 名誉 |
| imperator, imperatoris | 命令者、大元帥(最高指揮官) |
| labor, laboris | 労働 |
| mercator, mercatoris | 商人 |
| mos, moris | 習慣 |
| odor, odoris | 匂い |
| senator, senatoris | 元老院議員 |
| sol, solis | 太陽 |
| orator, oratoris | 雄弁家 |
| victor, victoris | 勝利者 |
| arbor, arboris | 木 |
| augur, augiris (m./f.) | 鳥占官 |
| exsul, exsulis (m./f.) | 追放された人 |
| mulier, mulieris | 夫人 |
| soror, sororis | 姉妹 |
| uxor, uxoris | 妻 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
流音幹:-, -is(語幹変化あり)
[編集]三つ目のパターンは、流音幹のうち、語幹変化のあるものである。「父」を意味する「pater, patris」「母」を意味する「mater, matris」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (pater, mater) | -es (patres, matres) |
| 属格 (genitivus) | -is (patris, matris) | -um (patrum, matrum) |
| 与格 (dativus) | -i (patri, matri) | -ibus (patribus, matribus) |
| 対格 (accusativus) | -em (patrem, matrem) | -es (patres, matres) |
| 奪格 (ablativus) | -e (patre, matre) | -ibus (patribus, matribus) |
呼格は、主格と同形である。
| pater, patris | 父 |
| frater, fratris | 兄弟 |
| mater, matris | 母 |
- このパターンの格変化をする中性名詞
鼻音幹:-, -is(語幹変化あり、n語幹)
[編集]四つ目のパターンは、鼻音幹のうち、主格単数で語幹のみ、属格単数で-isとなるものである。これは、単数主格とそれ以外で語幹の形が変わる。そもそも、鼻音幹には、m語幹とn語幹があるが、ここで扱うのはn語幹である(m語幹については、次で扱う)。「ヒト」を意味する「homō, hominis」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | - (homo) | -es (hominēs) |
| 属格 (genitivus) | -is (hominis) | -um (hominum) |
| 与格 (dativus) | -i (homini) | -ibus (hominibus) |
| 対格 (accusativus) | -em (hominem) | -es (hominēs) |
| 奪格 (ablativus) | -e (homine) | -ibus (hominibus) |
呼格は、主格と同形である。
| Apollō, Apollinis | アポロー |
| Cicerō, Ciceronis | キケロー |
| homo, hominis (m./f.) | 人 |
| latro, latronis | 強盗 |
| leo, leonis | ライオン |
| sermo, sermonis | 言葉、説法、会話 |
| formido, formidinis | 恐怖 |
| grando, grandinis | 雹 |
| homo, hominis (m./f.) | 人 |
| imago, imaginis | 像、映像、似姿、肖像、幻影、表象 |
| legio, legionis | 軍団 |
| libido, libidinis | 欲望、情欲、気まぐれ(参照:フロイトのリビドー) |
| multitudo, multitudinis | 多数 |
| natio, nationis | 出生、種属、人種、部族、国民 |
| opinio, opinionis | 意見(opinor, opinari, opinatus sumから) |
| oratio, orationis | 演説 |
| ordo, ordinis | 順序、列、秩序 |
| pulchritudo, pulchritudinis | 美 |
| regio, regionis | 地方 |
| virgo, virginis | 処女 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
鼻音幹:-s, -is(語幹変化なし、m語幹)
[編集]五つ目のパターンは、鼻音幹のうち、主格単数で-s、属格単数で-isとなるものである。これは、単数主格とそれ以外で語幹の形が変わらず、m語幹である。このような語は、「冬」を意味する「hiems, hiemis」しかない。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -s (hiems) | -es (hiemes) |
| 属格 (genitivus) | -is (hiemis) | -um (hiemum) |
| 与格 (dativus) | -i (hiemi) | -ibus (hiemibus) |
| 対格 (accusativus) | -em (hiemem) | -es (hiemes) |
| 奪格 (ablativus) | -e (hieme) | -ibus (hiemibus) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
| hiems, hiemis | 冬、嵐(動詞形はhiemo, hiemare, hiemavi, hiematum) |
- このパターンの各変化をする中性名詞
黙音幹:-s, -is(語幹変化なし)
[編集]六つ目のパターンは、黙音幹(破裂音の語幹)である。単数主格で-s、単数属格で-isの語尾がつく。語幹変化はないのであるが、語幹の末尾の子音と、単数主格の語尾であるsが、口調の関係で表記が変わることがある。このため、語幹変化があるように見える。具体的には、
- c+s=x
- g+s=x
- t+s=s
- d+s=s
となる。これに対して、pとbについては、そのままとなる。それでは、実定法としての「法」を意味する「lēx, lēgis」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -s (lex) | -es (leges) |
| 属格 (genitivus) | -is (legis) | -um (legum) |
| 与格 (dativus) | -i (legi) | -ibus (legibus) |
| 対格 (accusativus) | -em (legem) | -es (leges) |
| 奪格 (ablativus) | -e (lege) | -ibus (legibus) |
呼格は、主格と同形である。
| custos, custodis (m./f.) | 番人 |
| dux, ducis (m./f.) | リーダー、ガイド(duco, ducere, duxi, ductum(導く)から) |
| eques, equitis | 騎兵、騎士 |
| hospes, hospitis (m./f.) | お客 |
| iudex, iudicis (m./f.) | 裁判官(iudico, iudicare, iudicavi, iudicatum = ius, iuris (法)+ dico, dicere, dixi, dictum(語る)から) |
| lapis, lapidis | 石 |
| miles, militis | 兵士 |
| obses, obsidis | 人質 |
| pedes, peditis | 歩行者、歩兵 |
| pes, pedis | 足 |
| prīnceps, principis | 発起人、首謀者、長、君主(プリーンケプス)(primus, prima, primum + capio, capere, cepi, captumから) |
| rex, regis | 王(rego, regere, rexi, rectum(統治する・規定する)から) |
| sacerdos, sacerdotis (m./f.) | 神官 |
| aetas, aetatis | 年齢 |
| civitas, civitatis | 市民 (civis, civis) の共同体、国家 |
| custos, custodis (m./f.) | 番人 |
| dux, ducis (m./f.) | ガイド、リーダー |
| facultas, facultatis | 可能性、許可、能力、才能、特に弁舌の才能(facilis, facile(容易な・実行可能な)と同根) |
| hospes, hospitis (m./f.) | お客 |
| iudex, iudicis (m./f.) | 裁判官 |
| laus, laudis | 賞賛 |
| lex, legis | 法律 |
| lux, lucis | 光、輝き |
| obses, obsidis (m./f.) | 人質 |
| pax, pacis | 平和 |
| plebs, plebis | 平民 |
| quies, quietis | 休息 |
| radix, radicis | 根 |
| sacerdos, sacerdotis (m./f.) | 神官 |
| salus, salutis | 安全 |
| virtus, virtutis | 徳 |
| vox, vocis | 声 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
U型格変化
[編集]五つ目の型は、U型の格変化である。属格複数形が-uumとなることに着目して、こう呼ばれる。属格単数形では、-uūsという形になる。単数主格が-usとなるパターンと、単数主格が-ūとなるパターンがある。
-us, -ūs
[編集]一つ目のパターンは、単数主格で-usとなるものである。「贅沢」を意味する「luxus, luxus」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 格\数 | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -us (luxus) | -us (luxus) |
| 属格 (genitivus) | -us (luxus) | -uum (luxuum) |
| 与格 (dativus) | -ui (luxui) | -ibus (luxibus) |
| 対格 (accusativus) | -um (luxum) | -us (luxus) |
| 奪格 (ablativus) | -u (luxu) | -ibus (luxibus) |
呼格は、主格と同形である。
| adventus, adventus | 到着 |
| arcus, arcus | 弓、アーチ |
| casus, casus | 落ちること、事件、不幸(cado, cecidi, casum, cadere(落ちる)から; casu:偶然に; casus belli:戦争の場合; casus major:不可抗力; casum senit dominus:所有者が危険を負担する(参照:危険負担); casus a nemine praestatur:災害は何人も責任なし) |
| cultus, cultus | 耕作、世話、養育、生活法、教養、尊敬、祭祀(colo, colui, cultum, colere(耕す、世話をする、保護する)から) |
| currus, currus | 車 |
| cursus, cursus | コース |
| equitatus, equitatus | 騎兵隊 |
| exercitus, exercitus | 軍隊 |
| fluctus, fluctus | 波 |
| fructus, fructus | 果実(fructus civilis:法定果実、fructus naturalis:天然果実、fructus exstantes:現存果実) |
| impetus, impetus | 攻撃 |
| luxus, luxus | 贅沢 |
| metus, metus | 恐れ |
| peditatus, peditatus | 歩兵隊 |
| pulsus, pulsus | 打つこと |
| sexus, sexus | 性(seco, secui, sectum, secare(区分する)から) |
| tonitrus, tonitrus | 雷 |
| tumultus, tumultus | 騒ぎ |
| usus, usus | 使用 |
| vultus, vultus | 顔つき |
| acus, acus | 針 |
| ficus, ficus | 無花果(ficus, ficiとも) |
| laurus, laurus | 月桂樹(laurus, lauriとも) |
| myrtus, myrtus | ミルト(myrtus, myrtiとも) |
| porticus, porticus | 柱廊 |
| quercus, quercus | 樫 |
| tribus, tribus | 種族 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
-u(長音), -us(長音)
[編集]二つ目のパターンは、単数主格で-u(長音)となるものである。「角」を意味する「cornu, cornus」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 数 (numerus) | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -u (cornu) | -ua (cornua) |
| 属格 (genitivus) | -us (cornus) | -uum (cornuum) |
| 与格 (dativus) | -ui (-u) (cornui (cornu)) | -ibus (cornibus) |
| 対格 (accusativus) | -u (cornu) | -ua (cornua) |
| 奪格 (ablativus) | -u (cornu) | -ibus (cornibus) |
呼格は、主格と同形である。
- このパターンの格変化をする男性名詞
- このパターンの格変化をする女性名詞
| cornu, cornus | 角 |
| genu, genus | 膝 |
| veru, verus | 焼き串 |
E型格変化:-es, -ei
[編集]六つ目の型は、E型の格変化である。属格複数形が-erumとなることに着目して、こう呼ばれる。主格単数形・属格単数形では、「-es, -ei」という形になる。この一パターンしかない。「こと」を意味する「res, rei」を例に挙げて、格変化を示そう。
| 格\数 | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | -es (res) | -es (res) |
| 属格 (genitivus) | -ei (rei) | -erum (rerum) |
| 与格 (dativus) | -ei (rei) | -ebus (rebus) |
| 対格 (accusativus) | -em (rem) | -es (res) |
| 奪格 (ablativus) | -e (re) | -ebus (rebus) |
呼格は、主格と同形である。
| dies, diei | 日(暦の / 単数では女性のこともある) |
| acies, aciei | 戦線、刃 |
| bona fides, bonae fidei | 善意 |
| effigies, effigiei | 姿 |
| fides, fidei | 信義 |
| materies, materiei | 物質 |
| res publica, rei publicae | 公共体(独:Gemeinwesen) |
| series, seriei | 繋がり、系列 |
| species, speciei | 顔付き |
| spes, spei | 希望 |
- このパターンの各変化をする中性名詞
不規則な格変化
[編集]domus, domus(長音)
[編集]長音は、O型とU型の入り混じった不規則な格変化をする。
| 格\数 | 単数 (singularis) | 複数 (pluralis) |
| 主格 (nominativus) | domus | domus |
| 属格 (genitivus) | domus | domorum (domuum) |
| 与格 (dativus) | domui | domibus |
| 対格 (accusativus) | domum | domos (domus) (res) |
| 奪格 (ablativus) | domo (domu) | domibus |
呼格は、主格と同形である。地格(家で)は、domiである。「家に」は対格を、「家から」は奪格 (domo) を用いる。
形容詞 (adiectum) の格変化 (declinatio)
[編集]代名詞の格変化 (declinatio)
[編集]人称代名詞の格変化
[編集]下記に人称代名詞の格変化を示しておく。「is, ea, id」については、指示代名詞に含めることもあるが、現代語の「er, sie, es」や「he, she, it」に相当する働きをすることから、ここでは人称代名詞の一つとして扱っておこう。
| 数・格\人称 | 一人称 (prima) 通性 | 二人称 (secunda) 通性 | 三人称 (tertia) 男性 | 三人称 (tertia) 女性 | 三人称 (tertia) 中性 | |
| 単数 (singularis) | 主格 (nominativus) | ego | tu | is | ea | id |
| 属格 (genitivus) | mei | tui | eius | eius | eius | |
| 与格 (dativus) | mihi | tibi | ei | ei | ei | |
| 対格 (accusativus) | me | te | eum | eam | id | |
| 奪格 (ablativus) | me | te | eo | ea | eo | |
| 複数 (pluralis) | 主格 (nominativus) | nos | vos | ii (ei) | eae | ea |
| 属格 (genitivus) | nostrum, nostri | vestrum, vestri | eorum | earum | eorum | |
| 与格 (dativus) | nobis | vobis | iis (eis) | iis (eis) | iis (eis) | |
| 対格 (accusativus) | nos | vos | eos | eas | ea | |
| 奪格 (ablativus) | nobis | vobis | iis (eis) | iis (eis) | iis (eis) | |
再帰代名詞の格変化
[編集]再帰代名詞は、主語を受ける代名詞である(このため主格はない)。ドイツ語の再帰代名詞に属格はないし、奪格に至っては格自体がそもそも存在しないが、ラテン語の再帰代名詞には属格も奪格も備わっている。ドイツ語と同じく、性の区別はない。
| 数・格\人称 | 一人称 (prima) 通性 | 二人称 (secunda) 通性 | 三人称 (tertia) 通性 | |
| 単数 (singularis) | 主格 (nominativus) | - | - | - |
| 属格 (genitivus) | mei | tui | sui | |
| 与格 (dativus) | mihi | tibi | sibi | |
| 対格 (accusativus) | me | te | se (sese) | |
| 奪格 (ablativus) | me | te | se (sese) | |
| 複数 (pluralis) | 主格 (nominativus) | - | - | - |
| 属格 (genitivus) | nostri | vostri | sui | |
| 与格 (dativus) | nobis | vobis | sibi | |
| 対格 (accusativus) | nos | vos | se (sese) | |
| 奪格 (ablativus) | nobis | vobis | se (sese) | |
seseは、主として雅文に用いられる。
指示代名詞の格変化
[編集]指示代名詞というと「近称 (questo/questa, dieser/diese/dieses, this)/ 遠称 (quel/quella, jener/jene/jenes, that)」と思いがちであるが、ラテン語ではやや異なる。律儀なことに、ラテン語には、指示代名詞にも一人称、二人称、三人称がある。そもそも人称とは何かを考えてみると、一人称とは話し手がテーマであるということであり、二人称とは話しの相手がテーマであるということであり、三人称とは、話し手でも話し相手でもない何者かがテーマであるということである。そう考えると、指示代名詞に一人称、二人称、三人称があってもおかしくない。つまり、一人称の指示代名詞は話し手の身近にあるものを指し、二人称の指示代名詞は話し相手の身近にあるものを指し、三人称の指示代名詞は、話し手にとっても話し相手にとっても身近でないものを指す(直接にその人を指すわけではないので、一人称「的」などという)。このような指示代名詞のあり方は、現代ではスペイン語に残っている(一人称:este/esta、二人称:ese/esa、三人称:aquel/aquella)。
| 人称 (persona) | 一人称 (prima) | 二人称 (secunda) | 三人称 (tertia) | |||||||
| 性 (genus) | 男性 | 女性 | 中性 | 男性 | 女性 | 中性 | 男性 | 女性 | 中性 | |
| 単数 (singularis) | 主格 (nominativus) | hic | haec | hoc | iste | ista | istud | ille | illa | illud |
| 属格 (genitivus) | huius | huius | huius | istius | istius | istius | illius | illius | illius | |
| 与格 (dativus) | huic | huic | huic | isti | isti | isti | illi | illi | illi | |
| 対格 (accusativus) | hunc | hanc | hoc | istum | istam | istud | illum | illam | illud | |
| 奪格 (ablativus) | hoc | hac | hoc | isto | ista | isto | illo | illa | illo | |
| 複数 (pluralis) | 主格 (nominativus) | hi | hae | haec | isti | istae | ista | illi | illae | illa |
| 属格 (genitivus) | horum | harum | horum | istorum | istarum | istorum | illorum | illarum | illorum | |
| 与格 (dativus) | his | his | his | istis | istis | istis | illis | illis | illis | |
| 対格 (accusativus) | hos | has | haec | istos | istas | ista | illos | illas | illa | |
| 奪格 (ablativus) | his | his | his | istis | istis | istis | illis | illis | illis | |
その他、同一性を示す指示代名詞と指示形容詞がある。これは、「idem」(同じ)と「ipse」(自身)である。ドイツ語に訳せば、それぞれ「derselbe」と「selbst」になり、要するに同一性を表すのだと分かる。idemについては、三人称の人称代名詞にdemをつけたような格変化をする。ipseについては、二人称・三人称の指示代名詞の格変化の型と同じである。
| 人称 (persona) | 指示代名詞 | 指示形容詞 | |||||
| 性 (genus) | 男性 | 女性 | 中性 | 男性 | 女性 | 中性 | |
| 単数 (singularis) | 主格 (nominativus) | idem | eadem | idem | ipse | ipsa | ipsum |
| 属格 (genitivus) | eiusdem | eiusdem | eiusdem | ipsius | ipsius | ipsius | |
| 与格 (dativus) | eidem | eidem | eidem | ipsi | ipsi | ipsi | |
| 対格 (accusativus) | eundem | eandem | idem | ipsum | ipsam | ipsum | |
| 奪格 (ablativus) | eodem | eadem | eodem | ipso | ipsa | ipso | |
| 複数 (pluralis) | 主格 (nominativus) | iidem (eidem) | eaedem | eadem | ipsi | ipsae | ipsa |
| 属格 (genitivus) | eorundem | earundem | eorundem | ipsorum | ipsarum | ipsorum | |
| 与格 (dativus) | iisdem (eisdem) | iisdem (eisdem) | iisdem (eisdem) | ipsis | ipsis | ipsis | |
| 対格 (accusativus) | eosdem | easdem | eadem | ipsos | ipsas | ipsa | |
| 奪格 (ablativus) | iisdem (eisdem) | iisdem (eisdem) | iisdem (eisdem) | ipsis | ipsis | ipsis | |
関係代名詞・疑問形容詞・疑問代名詞の格変化
[編集]関係代名詞・疑問形容詞・疑問代名詞は、互いに格変化が似ている。まず、関係代名詞と疑問形容詞の格変化は全く一緒である。次に、この二つと疑問代名詞であるが、男性については単数主格が、女性については単数主格・単数対格・単数奪格が異なるが、その他は一緒である。
| 数・格\性 | 男性 | 女性 | 中性 | |
| 単数 (singularis) | 主格 (nominativus) | qui / quis | quae / quis | quod / quid |
| 属格 (genitivus) | cuius | cuius | cuius | |
| 与格 (dativus) | cui | cui | cui | |
| 対格 (accusativus) | quem | quam / quem | quod / quid | |
| 奪格 (ablativus) | quo | qua / quo | quo | |
| 複数 (pluralis) | 主格 (nominativus) | qui | quae | quae |
| 属格 (genitivus) | quorum | quarum | quorum | |
| 与格 (dativus) | quibus | quibus | quibus | |
| >対格 (accusativus) | quos | quas | quae | |
| 奪格 (ablativus) | quibus | quibus | quibus | |
- 男性
- 単数主格は、関係代名詞と疑問形容詞でqui、疑問代名詞でquisとなる。
- 女性
- 単数主格は、関係代名詞と疑問形容詞でquae、疑問代名詞でquisとなる。単数対格は、関係代名詞と疑問形容詞でquam、疑問代名詞でquemとなる。単数奪格は、関係代名詞と疑問形容詞でqua、疑問代名詞でquoとなる。
- 中性
- 単数主格・単数対格は、関係代名詞と疑問形容詞でquod、疑問代名詞でquidとなる。